Fokida · dzień D8
Delfy (Delfoi): sanktuarium Apollina i Źródło Kastalskie
| Typ | wyrocznia, mitologia, unesco, muzeum |
|---|---|
| Czas | cały dzień |
| Wstęp | płatny [do sprawdzenia] |
| UNESCO | od 1987 r. |
| Wys. | ok. 550–600 m, zbocze Parnasu |
| Igrzyska pytyjskie | co 4 lata od 586 r. p.n.e. |
| Muzeum | Woźnica Delficki (ok. 478–474 r. p.n.e.) |
Przybyłeś do Krisy pod śnieżnym Parnasem,
na zbocze zwrócone ku Zefirowi; w górze
zwisa nad nim skała, a w dole biegnie głęboka,
kamienista dolina. Tam władca Febus Apollo
postanowił wznieść uroczą świątynię i rzekł:
„Tutaj zamierzam zbudować przepiękną świątynię,
by była wyrocznią dla ludzi…”— Hymn homerycki, „Do Apollina” 282–288 · przekład własny · tekst oryginalny
ἵκεο δ’ ἐς Κρίσην ὑπὸ Παρνησὸν νιφόεντα
κνημὸν πρὸς Ζέφυρον τετραμμένον, αὐτὰρ ὕπερθεν
πέτρη ἐπικρέμαται, κοίλη δ’ ὑποδέδρομε βῆσσα
τρηχεῖ’· ἔνθα ἄναξ τεκμήρατο Φοῖβος Ἀπόλλων
νηὸν ποιήσασθαι ἐπήρατον εἶπέ τε μῦθον·
ἐνθάδε δὴ φρονέω τεῦξαι περικαλλέα νηὸν
ἔμμεναι ἀνθρώποις χρηστήριον…
Tak rzekłszy, Febus Apollo wytyczył fundamenty,
szerokie i bardzo długie, jednym ciągiem; a na nich
kamienny próg położyli Trofonios i Agamedes,
synowie Erginosa, mili nieśmiertelnym bogom;
wokół zaś świątynię wznieśli z ciosanych kamieni
niezliczone plemiona ludzi, by po wieki ją opiewano.— Hymn homerycki, „Do Apollina” 294–299 · przekład własny · tekst oryginalny
Ὣς εἰπὼν διέθηκε θεμείλια Φοῖβος Ἀπόλλων
εὐρέα καὶ μάλα μακρὰ διηνεκές· αὐτὰρ ἐπ’ αὐτοῖς
λάϊνον οὐδὸν ἔθηκε Τροφώνιος ἠδ’ Ἀγαμήδης
υἱέες Ἐργίνου, φίλοι ἀθανάτοισι θεοῖσιν·
ἀμφὶ δὲ νηὸν ἔνασσαν ἀθέσφατα φῦλ’ ἀνθρώπων
ξεστοῖσιν λάεσσιν, ἀοίδιμον ἔμμεναι αἰεί.
Rys historyczny
Grecy wierzyli, że Delfy leżą w środku świata. Zeus wypuścił podobno dwa orły z przeciwnych krańców ziemi, a ptaki spotkały się właśnie nad zboczem Parnasu. Miejsce oznaczono kamieniem omfalos, „pępkiem”. Według mitu w szczelinach góry mieszkał wąż Pyton, strażnik dawnej wyroczni Matki Ziemi. Młody Apollo zabił go strzałami i przejął to miejsce. Stąd imię kapłanki Pytii i nazwa igrzysk pytyjskich, które od 586 r. p.n.e. co cztery lata ściągały tu poetów, muzyków i zawodników. Zwycięzca dostawał wieniec z lauru, rośliny Apollina.
Pytia była miejscową kobietą, z czasem w dojrzałym wieku, która porzucała dom i rodzinę dla służby bogu. Prorokowała raz w miesiącu, siódmego dnia, przez dziewięć miesięcy w roku. Na zimę Apollo odchodził podobno do Hiperborejczyków, a w Delfach panował Dionizos. Przed wróżbą Pytia oczyszczała się w źródle, kapłani skrapiali wodą kozę i jeśli zwierzę zadrżało, znak był pomyślny. Kapłanka siadała na trójnogu w adytonie, najświętszej części świątyni, i w transie odpowiadała na pytania. Kapłani przekładali jej słowa na wiersze, często dwuznaczne. Krezus usłyszał, że jeśli zaatakuje Persję, zniszczy wielkie państwo, i zniszczył własne. Ateńczykom przed najazdem Kserksesa doradzono „drewniane mury”, co Temistokles (ok. 524–459 p.n.e.) odczytał jako flotę i wygrał pod Salaminą. Geolodzy Jelle de Boer i John Hale odkryli pod świątynią przecinające się uskoki, którymi mogły wydobywać się gazy. Hipoteza o odurzeniu etylenem pozostaje jednak sporna.
Miasta greckie wznosiły przy Drodze Świętej skarbce na dary. Ateński upamiętnia zwycięstwo pod Maratonem w 490 r. p.n.e., a na jego południowej ścianie w II w. p.n.e. wyryto dwa hymny do Apollina razem ze znakami melodii: to jedne z najstarszych zapisanych utworów muzycznych Europy, które dziś znów się wykonuje. Dawna świątynia Apollina spłonęła w 548/547 r. p.n.e., a ruiny widoczne dziś pochodzą z IV w. p.n.e. Na jej przedsionku wypisano maksymy siedmiu mędrców, m.in. „Poznaj samego siebie”. O kontrolę nad sanktuarium i jego skarbami Grecy stoczyli cztery wojny święte. W 480 r. p.n.e. Persowie ruszyli na Delfy, ale według Herodota spadające z Parnasu głazy rozbiły ich oddział, a mieszkańcy schronili się w Grocie Koryckiej. W epoce rzymskiej, od ok. 95 r. n.e., jednym z dwóch kapłanów Apollina był tu pisarz Plutarch z pobliskiej Cheronei (przed 50 – po 120 r. n.e.). W delfickich dialogach zastanawiał się m.in., dlaczego Pytia nie mówi już wierszem i czemu wyrocznie milkną. Jego „Żywoty równoległe”, zestawione parami biografie Greków i Rzymian, w XVI w. przełożono na francuski i angielski: czytał je Montaigne, a Szekspir wziął z nich fabułę „Juliusza Cezara”, „Koriolana” oraz „Antoniusza i Kleopatry”. Wyrocznię zamknął w końcu cesarz Teodozjusz I (panował 379–395) pod koniec IV w. Według tradycji ostatnia odpowiedź Pytii dla posła Juliana Apostaty brzmiała, że lśniący dom upadł, a cudowne źródło zamilkło.
Ruiny zakryła wioska Kastri. W latach 90. XIX w. przeniesiono ją kawałek dalej, a francuscy archeolodzy rozpoczęli „wielkie wykopaliska”, podczas których w 1896 r. odnaleźli Woźnicę z brązu. Z Delf rozpościera się widok na gaj oliwny Amfissy, jeden z najstarszych i największych w Grecji, schodzący aż do morza pod Iteą. Nad sanktuarium wznoszą się Fedriady, „Lśniące Skały”, które o świcie i zachodzie płoną na różowo. W latach 1927 i 1930 poeta Angelos Sikelianos i jego żona Eva Palmer zorganizowali tu Festiwale Delfickie z antycznym dramatem i igrzyskami, co było jedną z pierwszych prób wskrzeszenia antycznego dramatu w Grecji.
Na miejscu
- Sanktuarium Apollina: Droga Święta, odbudowany Skarbiec Ateński, świątynia, teatr z widokiem na dolinę i stadion na samej górze (ok. 30 minut podejścia).
- Marmaria, czyli sanktuarium Ateny Pronai, ok. 1 km niżej: okrągły tolos z IV w. p.n.e., najbardziej fotogeniczne miejsce Delf, i Źródło Kastalskie przy drodze.
- Muzeum: Woźnica Delficki, Sfinks Naksyjczyków, Kleobis i Biton, fryz Skarbca Syfnijczyków i kopia omfalosu.
- Wieczorem spacer po nowych Delfach z widokiem na gaj oliwny i Zatokę Koryncką.
Praktycznie. Mamy dwa noclegi (D8, D9), a D9 to dzień zapasu. Sanktuarium zwiedzaj o świcie, zanim przyjadą autokary, a muzeum w południowym upale. Tolos w Marmarii leży tuż pod szosą i dobrze go z niej widać, więc fotografie z Instagrama są prawdziwe. W upały stanowiska archeologiczne w Grecji bywają zamykane w godz. 12–17 [do sprawdzenia w 2027].
Źródła: en.wikipedia.org/wiki/Delphi, en.wikipedia.org/wiki/Pythia, en.wikipedia.org/wiki/Delphic_Hymns, en.wikipedia.org/wiki/Plutarch, en.wikipedia.org/wiki/Themistocles, en.wikipedia.org/wiki/Thomas_North
38.48201, 22.50022 (wikidata:Q17652439)