Trofonios był według mitu budowniczym, który razem z bratem Agamedesem wzniósł świątynię Apollina w Delfach. Inna opowieść mówi, że bracia okradli skarbiec króla Hyrieusa. Gdy Agamedes wpadł w pułapkę, Trofonios uciął mu głowę, żeby nikt go nie rozpoznał, a sam zapadł się pod ziemię i stał się podziemnym bóstwem. Jego grotę odnaleziono podobno dopiero wtedy, gdy podczas zarazy pasterski chłopiec poszedł za rojem pszczół. Wyrocznię w Lewadii pytali o radę m.in. król Lidii Krezus i perski wódz Mardoniusz.

Pauzaniasz (ok. 110 – ok. 180 n.e.), grecki podróżnik i autor „Wędrówki po Helladzie”, sam zszedł do groty i opisał rytuał ze szczegółami. Jego dziesięć ksiąg o miastach i sanktuariach Grecji to często jedyne antyczne świadectwo o wielu miejscach, a wykopaliska XX w. wielokrotnie potwierdziły jego opisy. Pytający mieszkał kilka dni w specjalnym domu, kąpał się w rzece Erkyna i składał ofiary. Przed zejściem pił wodę z dwóch źródeł: z Lete, żeby zapomnieć o dotychczasowym życiu, i z Mnemosyne, żeby zapamiętać to, co zobaczy. Spuszczano go przez wąski otwór do podziemnej komory. Większość wychodziła roztrzęsiona i bez pamięci, więc kapłani sadzali ich na „tronie Pamięci” i spisywali to, co mówili. „Zejść do groty Trofoniosa” stało się przysłowiem oznaczającym śmiertelny strach, a Arystofanes żartuje z tego w „Chmurach”.

Dziś po wyroczni nie ma śladu, ale miejsce u wylotu wąwozu Erkyny łatwo sobie wyobrazić. Woda wypływa spod skał w źródłach Krya („Zimne”), w cieniu wielkich platanów. Są tu kamienne mostki, stary młyn wodny i nerotrivi, wodny wir do prania wełnianych tkanin. To pamiątki XIX w., gdy Lewadia żyła z uprawy i przerobu bawełny. Nad wąwozem stoi zamek zbudowany w XIV w. głównie przez najemników z Kompanii Katalońskiej, którzy rządzili wtedy Beocją. Na początku wojny o niepodległość, 1 kwietnia 1821 r., oddziały Atanasiosa Diakosa (1788–1821) i Wasilisa Buzgosa po trzech dniach walk o każdy dom wyzwoliły Lewadię. Kilka tygodni później Diakos bronił przed Turkami mostu Alamana koło Termopil, a schwytany odmówił przejścia na islam i zginął wbity na pal. Grecja czci go jako bohatera narodowego. W katedrze miasta przechowuje się relikwię św. Jerzego, zwróconą z Wenecji w 1999 r.