Ok. 15 km na wschód od Momczilgradu, nad wsią Tatul, sterczy skała, którą miejscowi nazywają Kajabasz, czyli „kamienna głowa”. Jej szczyt obrobiono w kształt ściętej piramidy wysokiej na ok. 4,5 m, wykutej w jednym bloku. Na górnej platformie wykuto grób przypominający sarkofag, obok drugi, łoże pod główny ołtarz i studnię głęboką na ok. 3 m. Wokół są kanały, okrągłe platformy, stopnie i nisze. Badania archeoastronomiczne z lat 80. XX w. wykazały, że przez szczelinę w skale widać wschód słońca w dniu równonocy, a oś sarkofagu wskazuje wschód słońca w dniu przesilenia zimowego.

Ludzie przychodzili tu już ok. 4000 r. p.n.e., ale kult rozkwitł w późnej epoce brązu, w XVIII–XI w. p.n.e. Z tego czasu pochodzi ok. 30 glinianych ołtarzy wokół piramidy. Później powstały tu świątynia hellenistyczna i rzymska willa, spalona w latach 267–269, a w późnym antyku i średniowieczu wzgórze otoczono murami twierdzy. Pierwsze wykopaliska przeprowadził w latach 1975–1976 Iwan Bałkanski, a systematyczne w latach 2004–2009 Nikołaj Owczarow.

W latach 80. XX w. trakolog Iwan Wenedikow (1916–1997) zasugerował, że to sanktuarium Orfeusza. Owczarow poszedł dalej i nazwał sarkofag „grobem Orfeusza”, co inni trakolodzy, m.in. Walerija Fol, odrzucili. Później sam mówił raczej o grobie symbolicznym, miejscu kultu ubóstwionego trackiego władcy. Orfeusz to w micie tracki śpiewak, syn króla Ojagrosa, którego muzyka uspokajała dzikie zwierzęta i poruszała drzewa i kamienie. Grecy uważali go za założyciela misteriów orfickich, które obiecywały wtajemniczonym lepszy los po śmierci. Jego zejście do Hadesu po Eurydykę stało się jednym z najczęściej opowiadanych mitów Europy i stoi u początków opery: o Orfeuszu jest „Eurydyka” Jacopa Periego (1600), najstarsza zachowana opera, a potem „Orfeusz” Monteverdiego (1607) i „Orfeusz i Eurydyka” Glucka (1762). Legenda Orfeusza jest w Rodopach wciąż żywa i wiele miejsc rości sobie do niego prawo; jaskinię Gardło Diabła pod Trigradem miejscowe opowieści uznają nawet za wejście do Hadesu, którym śpiewak szedł po Eurydykę. Dla trasy to drugi koniec nici zaczętej w Leibethrze pod Olimpem, gdzie Grecy wskazywali jego grób.

Wschodnie Rodopy to też inna Bułgaria niż ta z wybrzeża. W obwodzie Kyrdżali ok. dwie trzecie mieszkańców to Turcy (66% w spisie z 2011 r.), a dla dwóch trzecich turecki jest językiem ojczystym. Momczilgrad, przez który jedzie się do Tatula, to największe miasto Bułgarii z turecką większością (75%), a jego tureccy mieszkańcy wciąż mówią na nie Mestanlı, jak przed zmianą nazwy w 1934 r. Po drodze widać meczety obok cerkwi.