Gdy w 106 r. n.e. padła dacka stolica w górach, cesarz Trajan (53–117, panował od 98 r.) postanowił zbudować własną, na równinie, przy drodze z Dunaju w głąb Dacji. Kolonię założono prawdopodobnie na miejscu obozu legionu V Macedonica i zasiedlono weteranami wojen dackich oraz osadnikami z Italii. Pełna nazwa brzmiała Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa. Rzymianie celowo dodali do niej imię zdobytej stolicy Daków, choć ta leżała kilkadziesiąt kilometrów dalej, w Górach Orasztie. Miasto dostało ius Italicum, czyli te same przywileje podatkowe co miasta w Italii, a za Aleksandra Sewera (panował 222–235) tytuł metropolii.

Trajan urodził się w Italice w Hiszpanii. Za jego rządów imperium osiągnęło największy zasięg w dziejach, a senat oficjalnie nadał mu przydomek Optimus, „najlepszy”. W Rumunii jest postacią niemal narodową. Rumuni widzą w podboju i kolonizacji Dacji źródło swojego romańskiego języka, choć historycy wciąż spierają się, gdzie dokładnie się on ukształtował. Trajan i jego przeciwnik Decebal bywają nazywani „ojcami narodu rumuńskiego”.

Było to pierwsze i największe miasto rzymskiej Dacji, do ok. 158 r. siedziba namiestnika. Pod koniec II w. mieszkało tu 11–15 tys. ludzi. Mury otaczały ok. 32 ha, a przedmieścia z warsztatami, świątyniami i łaźniami zajmowały ponad 130 ha. W siatce prostopadłych ulic stały forum, Kapitol, świątynia bogów z Palmyry i sanktuarium Mitry. Po wycofaniu się Rzymian z Dacji ok. 271 r. miasto opustoszało. Jeszcze w IV w. garstka mieszkańców gnieździła się w murach amfiteatru jak w twierdzy. Później okoliczni mieszkańcy rozbierali ruiny na kamień, i stąd pochodzą m.in. ciosy i ołtarze kościoła w pobliskim Densuș.

Najlepiej zachował się amfiteatr za murami miasta, w którym walczyli gladiatorzy. Po latach konserwacji otwarto go ponownie w sierpniu 2025 r., a w czerwcu 2026 r. odbył się w nim pierwszy koncert symfoniczny. Obok widać fundamenty forum, kawałek wielkiej świątyni i szkoły gladiatorów. Dzisiejsza wieś Sarmizegetusa stoi częściowo na ruinach, a odkopane fragmenty miasta leżą między domami i ogrodami.