Region · Albania
Shqipëria e Jugut (Albania Południowa)
| Stolica kraju | Tirana |
|---|---|
| Albania | 28 748 km², 2 402 113 mieszkańców (spis 2023) |
| Języki | albański (na południu dialekt toskijski); w Dropull i kilku wsiach Himary grecki |
| Waluta | lek (ALL); euro bywa przyjmowane po gorszym kursie |
| Wysokości | przełęcz Llogara 1027 m, Maja e Çikës ok. 2044 m |
| UNESCO | Butrint (1992), albańska izopolifonia ludowa (2008) |
| Święta | 28 listopada – Dzień Niepodległości; 14 marca – Dzień Lata (Dita e Verës) |
O regionie
Opis obejmuje południe Albanii od Wlory (Vlorë) po granicę grecką, czyli dawną Labërię i albańską część historycznego Epiru; reszta kraju to tylko tło. Zanim trasa tu dotrze, przecina krótko Czarnogórę: Zatokę Kotorską i wybrzeże przez Budvę do Ulcinja. Za Wlorą droga SH8 wspina się w Góry Cerauńskie (Malet e Vetëtimës, „Góry Piorunów”), które spadają prosto w Morze Jońskie. Na przełęczy Llogara (1027 m), w parku narodowym z 1966 r., rosną sosny i jodły, a pod nią zaczyna się Riwiera Albańska: Dhërmi, Himara, Qeparo, Borsh z ok. 7-kilometrową plażą, uważaną za największą nad Morzem Jońskim, i tarasy z oliwkami i cytrusami aż do Sarandy naprzeciw Korfu. Następnego dnia trasa skręca w głąb lądu, w dolinę Drino, i dochodzi do granicy w Kakavii.
W starożytności te ziemie należały do Epiru: mieszkali tu greccy Chaonowie, a Saranda była portem Onchesmos. Dzisiejsza nazwa pochodzi od bizantyjskiego klasztoru Czterdziestu Świętych (Agioi Saranta); Wenecjanie pisali „Santi Quaranta”, a Mussolini przemianował miasto na Porto Edda, na cześć córki. Po wiekach osmańskich niepodległość ogłoszono właśnie na południu, we Wlorze, 28 listopada 1912 r., pod przewodnictwem Ismaila Qemalego. Z pobliskiej Gjirokastry pochodził Enver Hodża (ur. 1908), który rządził krajem od 1944 r. do śmierci w 1985 r. W 1967 r. zakazał praktyk religijnych, zerwał z ZSRR (1961) i z Chinami (1978) i zamknął Albanię przed światem. W 1997 r. po upadku piramid finansowych, w które zainwestowały dwie trzecie mieszkańców, południe z Wlorą na czele ogarnęła rebelia, w której zginęło ponad tysiąc osób. Od 2009 r. Albania jest w NATO, od 2014 r. kandyduje do UE.
Albański jest osobną gałęzią języków indoeuropejskich. Rzeka Szkumbin dzieli go na gegijski północ i toskijskie południe, a na toskijskim opiera się język literacki. Alfabet łaciński przyjęto na kongresie w Monastyrze w 1908 r. Południe jest też wielojęzyczne. W dolinie Drino (Dropull), w okolicach Sarandy i kilku wsiach Himary żyje mniejszość grecka; w spisie z 2023 r. przyznało się do niej 23 485 osób, bo większość wyjechała do Grecji po 1991 r. Z drugiej strony granicy przybyli Czamowie, muzułmańscy Albańczycy z Tesprotii i Prewezy, wypędzeni w latach 1944–1945 przez oddziały EDES Napoleona Zervasa; szacunki mówią o 14–35 tys. osób. Wielu osiadło wokół Wlory, a Albania co roku 27 czerwca wspomina masakrę w Paramythii z 1944 r. Wspólnym znakiem południa jest śpiew izopolifoniczny, wpisany w 2008 r. na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.
Region żyje dziś z turystyki (w 2024 r. kraj odwiedziło ponad 11 mln gości), z oliwy, cytrusów i ryb oraz z pieniędzy przysyłanych przez emigrantów. Wyjazdy wciąż trwają: między spisami z 2011 i 2023 r. ludność Albanii zmalała o ok. 14%. Odbudowa nadmorskiej drogi SH8 w 2009 r. otworzyła Riwierę dla masowego ruchu i od tego czasu w nadmorskich wsiach przybywa hoteli i pensjonatów.
Kuchnia i zwyczaje
- Byrek i inne pite, cienkie placki z nadzieniem z sera, szpinaku albo mięsa; jada się je na ciepło, często z jogurtem.
- Tavë kosi: jagnięcina z ryżem zapiekana pod sosem jogurtowym, uznawana za danie narodowe. Na wybrzeżu ryby i owoce morza, wszystko na lokalnej oliwie.
- Raki, wódka z winogron albo śliwek, czasem podawana na ciepło z miodem; na południu popularna raki rigoni, z dodatkiem oregano.
- Kawiarnie: w 2016 r. Albania miała najwięcej kawiarni na mieszkańca na świecie (654 na 100 tys.), a przy kawie załatwia się interesy i sprawy rodzinne.
- Co pięć lat w październiku w Gjirokastrze odbywa się Narodowy Festiwal Folkloru (od 1968 r.), pełen śpiewu wielogłosowego [termin najbliższej edycji do sprawdzenia].
Co widać z siodła
- Bunkry: betonowe kopuły o średnicy ok. 3 m, dla jednego lub dwóch żołnierzy, stawiane w latach 1967–1986 na plażach, wzgórzach i przy drogach. Ile ich jest, nie wiadomo: ostrożne szacunki mówią o ok. 173 tys., inne o kilkuset tysiącach. Część służy dziś za magazyny, obory albo kawiarnie.
- Mercedesy: do 1991 r. prywatne samochody były zakazane i w całym kraju jeździło ok. 5–7 tys. aut. Po zniesieniu zakazu Albańczycy pokochali używane mercedesy, którymi wcześniej jeździli ludzie Hodży, i do dziś widać je na każdej drodze.
- Przełęcz Llogara: serpentyny SH8 przez las sosnowy, w parku „sosna-flaga” (Pisha e Flamurit), wygięta przez wiatr, a za grzbietem nagły widok na całą Riwierę.
- Dropull przy drodze do Kakavii: dwujęzyczne tablice albańsko-greckie i prawosławne kościoły; w wioskach doliny zbudowano w XVI–XVII w. co najmniej 11 monasterów, stąd przydomek „mała Góra Athos”.
Źródła: en.wikipedia.org/wiki/Albania, pl.wikipedia.org/wiki/Albania, en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Albania, en.wikipedia.org/wiki/Albanian_language, en.wikipedia.org/wiki/Albanian_Declaration_of..., en.wikipedia.org/wiki/Enver_Hoxha, en.wikipedia.org/wiki/Bunkers_in_Albania, emerging-europe.com/built-to-ward-off-invader..., en.wikipedia.org/wiki/1997_Albanian_civil_unrest, en.wikipedia.org/wiki/Transport_in_Albania, en.wikipedia.org/wiki/Ceraunian_Mountains, en.wikipedia.org/wiki/Llogara_Pass, en.wikipedia.org/wiki/Llogara_National_Park, en.wikipedia.org/wiki/Albanian_Riviera, en.wikipedia.org/wiki/Sarandë, en.wikipedia.org/wiki/Labëria, en.wikipedia.org/wiki/Greeks_in_Albania, en.wikipedia.org/wiki/Dropull, en.wikipedia.org/wiki/Cham_Albanians, en.wikipedia.org/wiki/Expulsion_of_Cham_Albanians, en.wikipedia.org/wiki/Albanian_iso-polyphony, en.wikipedia.org/wiki/Albanian_cuisine, en.wikipedia.org/wiki/Butrint