Region · Grecja
Makedonía (Macedonia grecka)
| Główne miasto | Saloniki (Thessaloníki), ok. 800 tys. w aglomeracji (2021) |
|---|---|
| Powierzchnia | ok. 34 200 km², największy region historyczny Grecji; trzy regiony administracyjne: Macedonia Środkowa, Zachodnia i część Wschodniej Macedonii i Tracji |
| Ludność | ok. 2,4 mln (2011) |
| Najwyższy szczyt | Olimp (Mitikas) 2918 m, na granicy z Tesalią |
| W Grecji od | 1912–1913 (wojny bałkańskie, pokój w Bukareszcie) |
| Święta | 26 października – św. Demetriusza i rocznica wyzwolenia Salonik; 21 maja – anastenaria |
O regionie
Macedonia grecka to pas północnej Grecji od Olimpu i jezior na zachodzie po rzekę Nestos na wschodzie, przyłączony do państwa w wojnach bałkańskich 1912–1913. Opis przyjmuje tę granicę historyczną; trasa przecina tylko jej środek: od Olimpu przez Saloniki po dolinę Strymonu i Kulatę. Krajobraz to przede wszystkim wielkie niziny rzek Aliakmonu, Aksiosu (Wardaru) i Strymonu, które uchodzą do Morza Egejskiego, oraz góry nad nimi. Nad Zatoką Termajską stoi Olimp, a jego szczyt Mitikas (2918 m) jest najwyższym punktem Grecji. Na południe od niego, w dolinie Tempe, zaczyna się Tesalia, przyłączona do Grecji wcześniej, w 1881 r.
Starożytne królestwo Macedonii miało pierwszą stolicę w Ajgaj, dziś Werginie. W tamtejszym teatrze w 336 r. p.n.e. zginął Filip II, a królem ogłoszono Aleksandra. W 1977 r. Manolis Andronikos odkrył tam groby królewskie ze złotą skrzynką zdobioną „słońcem z Werginy”. Saloniki założył w 315 r. p.n.e. Kassander i nazwał je imieniem żony Tessaloniki, przyrodniej siostry Aleksandra. Miasto rosło przy rzymskiej Via Egnatia, w IX w. wyszli z niego Cyryl i Metody, a 29 marca 1430 r. zajął je sułtan Murad II. Po 1492 r. osiedliło się tu prawie 20 tys. Żydów wygnanych z Hiszpanii i przez kolejne stulecia stanowili większość mieszkańców. W 1881 r. urodził się tu Mustafa Kemal Atatürk. Wojsko greckie weszło do miasta 26 października 1912 r. (według kalendarza juliańskiego), w dzień jego patrona, św. Demetriusza. Potem przyszły pożar z 18 sierpnia 1917 r., po którym 72 tys. ludzi zostało bez dachu, ponad 160 tys. uchodźców osiedlonych po wymianie ludności z Turcją w 1923 r. i Zagłada: od marca 1943 r. Niemcy wywieźli do Auschwitz 45 tys. salonickich Żydów, przeżyło ok. 4%.
Słowo „Macedonia” do niedawna dzieliło Grecję i jej północnego sąsiada. Po ogłoszeniu niepodległości w 1991 r. Republika Macedonii używała tej nazwy, a Grecja widziała w tym roszczenie do własnej historii i regionu. Spór zakończyła umowa podpisana 17 czerwca 2018 r. we wsi Psarades nad jeziorem Prespa, obowiązująca od 12 lutego 2019 r. Sąsiad nazywa się odtąd Macedonią Północną, jego język jest uznany za język południowosłowiański, a obie strony zapisały, że słowa „Macedonia” i „macedoński” odnoszą się u nich do innego dziedzictwa: w Grecji do jej północnego regionu i historii helleńskiej. W obu krajach umowa wywołała duże protesty, a grecki parlament przyjął ją głosami 153 do 146.
Macedonia daje większość greckiej produkcji rolnej, ma wielki port w Salonikach, ważny węzeł dla całych Bałkanów, i turystykę: plaże Chalkidiki i Olimp. Jej ludność jest mieszana: potomkowie uchodźców z Pontu wciąż mówią dialektem pontyjskim, a w części wsi zachowały się gwary słowiańskie.
Kuchnia i zwyczaje
- Bugatsa: ciasto filo nadziewane kremem z kaszy manny, serem albo mięsem, krojone na kawałki i posypywane cukrem pudrem i cynamonem; w Salonikach i Seres to klasyczne śniadanie.
- Xinomavro („kwaśne czarne”): czerwone wino o mocnych taninach, w apelacji Naoussa od 1971 r.; rośnie też w Rapsani na stokach Olimpu.
- 26 października Saloniki obchodzą święto patrona, św. Demetriusza, i rocznicę wyzwolenia z 1912 r.; procesja z relikwiami otwiera trzy dni uroczystości zakończonych defiladą 28 października.
- Anastenaria: 21 maja, w święto Konstantyna i Heleny, w kilku wsiach, m.in. w Agia Eleni koło Seres i w Langadas, tańczący z ikonami w transie przechodzą boso po rozżarzonych węglach. Zwyczaj przynieśli uchodźcy ze Wschodniej Tracji [termin i program do sprawdzenia].
Co widać z siodła
- Tempe: Pinios przebija się ok. 10 km wąwozem między Olimpem a Ossą. Autostrada omija go tunelami od 2017 r., stara droga biegnie dnem doliny. Tu w 480 r. p.n.e. Grecy chcieli zatrzymać Kserksesa, ale wycofali się, ostrzeżeni, że przełęcz można obejść, i bronili się dopiero pod Termopilami.
- Olimp nad Pierią: od plaż pod Litochoro do szczytu jest prawie 3 km różnicy wysokości, a w pogodny dzień masyw widać z nabrzeża w Salonikach.
- Delta Aksiosu za Salonikami: pola ryżowe uprawiane od próby w Chalastrze w 1949 r., a w zatoce rzędy pali hodowli małży; okolice Chalastry dają ok. 40% greckich małży.
- Wąwóz Rupel na Strymonie, kilka km przed Kulatą: przy drodze stoi fort Rupel z Linii Metaxasa, który w kwietniu 1941 r. przez trzy dni odpierał Niemców. Wcześniej mija się Sidirokastro, „Żelazny Zamek”, z ruinami bizantyjskiej twierdzy i gorącymi źródłami (ok. 45 °C).
Źródła: en.wikipedia.org/wiki/Macedonia_(Greece), en.wikipedia.org/wiki/Thessaloniki, en.wikipedia.org/wiki/White_Tower_of_Thessaloniki, en.wikipedia.org/wiki/Vergina, en.wikipedia.org/wiki/Prespa_Agreement, en.wikipedia.org/wiki/Pontic_Greek, en.wikipedia.org/wiki/Vale_of_Tempe, en.wikipedia.org/wiki/Nestos_(river), en.wikipedia.org/wiki/Thessaly, en.wikipedia.org/wiki/Fort_Roupel, en.wikipedia.org/wiki/Sidirokastro, en.wikipedia.org/wiki/Bougatsa, en.wikipedia.org/wiki/Xinomavro, en.wikipedia.org/wiki/Anastenaria, tourism.serres.gr/city_break/anastenaria-or-n..., www.orthodoxianewsagency.gr/foreignnews/three..., www.interregeurope.eu/good-practices/rice-cul..., www.mdpi.com/2306-5338/8/3/105