Typ	wies, zamek, widok, wybrzeze
Czas	1–2 h, najpiękniej o zachodzie słońca
Wstęp	wioska bez opłat; fort zajmuje Gwardia Narodowa (GNR) i nie jest udostępniony do zwiedzania
Położenie	skarpa nad wschodnim krańcem laguny Ria Formosa, ok. 17 km od mostu na Gwadianie (OSRM, szacunkowo)
Ochrona	cała wioska jest zabytkiem (Imóvel de Interesse Público) od 1996 r.
Fort	odbudowany w latach 1770–1794 po trzęsieniu ziemi z 1755 r.; tablica z 1794 r. nad bramą
Poeta	Ibn Darradż al-Kastalli (958–1030), nadworny poeta Almanzora w Kordobie, najpewniej stąd rodem
Wydarzenia	Noites da Moura Encantada – trzy wieczory muzyki i targu w duchu al-Andalus, w połowie lipca (2023: 14–16 lipca) [daty do sprawdzenia]

Na miejscu

• Placyk przed fortem i kościołem: widok na lagunę i mierzeję, najpiękniejszy przy odpływie i o zachodzie słońca.
• Schody i ścieżka w dół skarpy na brzeg laguny; przy odpływie widać łachy piasku, łodzie rybaków i zbieraczy małży.
• Spacer brzegiem laguny na wschód do Manta Roty (ok. 4 km w jedną stronę) przez wydmy i słone łąki.

Rys historyczny

Cacela Velha to garść białych domów, kościół i fort na piaskowcowej skarpie, która jest dawnym klifem: morze podmywało ją setki tysięcy lat temu, zanim przed brzegiem urosły piaszczyste mierzeje. Dziś pod skarpą leży najbardziej wschodnia część laguny Ria Formosa, a za nią wąski pas wydm i ocean. Z placyku przed fortem widać na wschodzie zatokę Monte Gordo i dalej, już w Hiszpanii, Isla Canela i Isla Cristina. Ten widok, zmieniający się z każdym przypływem i odpływem, jest głównym powodem, dla którego przyjeżdża się tu wieczorem.

Miejsce jest stare. Niektórzy badacze szukali tu Konistorgis, zaginionej stolicy przedrzymskiego ludu Konów, ale tej tezy nie potwierdzono. Pewne są ślady muzułmańskie: wykopaliska z 2007 r. odsłoniły fragment X-wiecznej medyny z jamami na zboże, a arabska nazwa Qastalla przetrwała w imieniu Ibn Darradża al-Kastallego (958–1030), nadwornego poety Almanzora, kordobańskiego wodza, którego wyprawy wojenne opiewał w kasydach. Arabski geograf al-Idrisi umieszcza Kastallę na wybrzeżu 14 mil na wschód od Taviry, więc większość badaczy uważa poetę za syna tej wioski, choć dawniej łączono go też z Castellar w Andaluzji. W 1240 r. Cacelę zdobyli rycerze Zakonu Santiago pod wodzą Paia Peresa Correi. Według legendy po zdobyciu zawarto rozejm, a gdy Maurowie zabili podstępem siedmiu rycerzy, gniew mistrza spadł na Tavirę.

W XIV w. ludzie zaczęli stąd odchodzić: brzeg zmieniał kształt, a od morza napadali piraci z Maghrebu. Rodziny rozproszyły się po gospodarstwach w głębi lądu, a w 1465 r. za murami nie stał już żaden dom poza siedzibą komandora. Trzęsienie ziemi 1 listopada 1755 r. zburzyło kościół, ratusz i bastiony fortu, które runęły tak gwałtownie, że zrzuciły na plażę ustawione na nich działa. W 1775 r. król José I zlikwidował gminę Cacela i przyłączył ją do nowo założonego Vila Real de Santo António. Fort odbudowano w latach 1770–1794, o czym mówi tablica nad bramą wymieniająca królową Marię I i gubernatora Algarve. Od 1897 r. siedzi w nim straż graniczna, dziś Gwardia Narodowa, więc zwiedza się go tylko z zewnątrz.

Najgłośniejszy dzień w dziejach wioski przypadł na 24 czerwca 1833 r., w czasie wojny domowej. Na plaży między Cacelą a Manta Rotą wylądowało ok. 2500 żołnierzy liberałów pod dowództwem księcia Terceiry. Przemaszerowali przez Algarve i Alentejo, wymijając wojska miguelistów, i dokładnie miesiąc później, 24 lipca, wkroczyli do Lizbony. Dziś Cacela Velha żyje z ostryg, małży i krewetek z laguny i z gości, którzy przyjeżdżają na zachód słońca. Latem wioska wraca do swojej mauretańskiej przeszłości w czasie Noites da Moura Encantada („Nocy zaczarowanej Mauretanki”), trzech wieczorów z muzyką, targiem i rękodziełem, nazwanych od legendy o mauretańskich pannach zaklętych w źródłach i skałach.

37.15720, -7.54542 (wikidata:Q66813931)