Typ	kanion, geologia, przyroda, historia
Czas	1–2 h
Wstęp	bez opłat
Wąwóz	ściany do ponad 500 m, ok. 9 km przejazdu; park przyrodniczy ok. 76 km²
Skały	kwarcyt armorykański sprzed ok. 500 mln lat ze śladami fal i skamieniałymi tropami (Cruziana)
Bitwa	Las Navas de Tolosa, 16 lipca 1212 r., na równinie pod Santa Eleną
Osadnictwo	Nuevas Poblaciones od 1767 r. – wsie kolonistów z Niemiec, Flandrii i Szwajcarii
Droga	Camino Real z XVIII w., N-IV, od 2012 r. autostrada A-4 z tunelami i wiaduktami

Na miejscu

• Punkt widokowy Los Órganos przy starej drodze N-IV (kierunek południe, tuż za tunelem) – widok na wąwóz, rzekę, autostradę i tory.
• Stara N-IV przez wąwóz jako przejazd „po dawnemu”, jeśli jest otwarta [przejezdność na całej długości do sprawdzenia].
• Malowidła naskalne w Cueva de los Muñecos i sanktuarium iberyjskie Collado de los Jardines – krótki spacer od drogi [dojście do sprawdzenia].
• Opcja: wodospad Cimbarra pod Aldeaquemadą, ok. 11 km na wschód (latem bywa mało wody).

O miejscu

Sierra Morena ciągnie się przez całą południową Hiszpanię jak mur między wyżyną Kastylii a doliną Gwadalkiwiru. Despeñaperros to najważniejsza brama w tym murze: wąwóz, który rzeka Despeñaperros przecięła z północy na południe przez twarde pasmo, odsłaniając ściany wysokie na ponad 500 m. Od tysięcy lat przechodzą tędy ludzie, wojska i towary z Meseta do Andaluzji, a dziś autostrada A-4 z Madrytu do Sewilli i Kadyksu oraz linia kolejowa z 1865 r. W 2012 r. oddano nową nitkę autostrady z tunelami i wysokimi wiaduktami, a stara, kręta droga N-IV przez wąwóz odetchnęła od ciężarówek.

Ściany wąwozu to kwarcyt armorykański: piasek z dna płytkiego morza sprzed ok. 500 mln lat, który zamienił się w skałę tak twardą, że rzeka do dziś nie zdołała jej rozmyć. W ruchach górotwórczych warstwy zostały wypiętrzone i postawione pionowo. Najlepiej widać to w Los Órganos, gdzie sterczące płyty skalne przypominają piszczałki organów, i w Salto del Fraile. Na powierzchni warstw zachowały się zmarszczki piasku zostawione przez fale i tropy pradawnych stawonogów (Cruziana). W lasach dębów korkowych i ostrolistnych żyje ryś iberyjski, jeden z najrzadszych kotów świata, a nad skałami krążą sępy płowe i orły cesarskie.

Pochodzenie nazwy („tam, gdzie zrzuca się psy”) nie jest znane. Najpopularniejsza legenda łączy ją z bitwą pod Las Navas de Tolosa: 16 lipca 1212 r. wojska Kastylii, Aragonii i Nawarry pod wodzą Alfonsa VIII rozbiły tu armię almohadzkiego kalifa an-Nasira, a uciekających „psów” miano strącać w przepaść. Kroniki opowiadają, że muzułmanie obsadzili przejścia przez góry, a chrześcijanom drogę bokiem, przez Puerto del Rey, pokazał miejscowy pasterz, utożsamiany czasem z Martínem Alhają. Bitwa, którą Arabowie nazwali „bitwą kary” (al-Ikab), otworzyła Kastylii drogę na południe; Kordoba padła w 1236 r., Sewilla w 1248 r. W Santa Elenie działa centrum wiedzy o bitwie. Inni wiążą nazwę z bitwą pod Bailén w 1808 r., a w XVI w. przełęcz nazywano po prostu Puerto del Muladar.

W XVIII w. puste, porośnięte zaroślami pasmo było rajem dla rozbójników napadających na dyliżanse z Madrytu do Kadyksu. W 1767 r. król Karol III powierzył Pablowi de Olavide plan Nuevas Poblaciones: wzdłuż drogi założono nowe wsie i osadzono w nich katolickich kolonistów z Niemiec, Flandrii i Szwajcarii, sprowadzonych przez bawarskiego awanturnika Gaspara von Thürriegla. Tak powstały m.in. La Carolina i odbudowana Santa Elena, a niemieckie i flamandzkie nazwiska przetrwały w niektórych rodzinach do dziś [do sprawdzenia].

38.38611, -3.50694 (wikidata:Q1200615)