Typ	miasteczko, zamek, kult, muzeum
Czas	pół dnia albo cały dzień
Wstęp	kościół bez opłat; zamek i oddziały muzeum [godziny i ceny do sprawdzenia]
Antyk	rzymska Myrtilis Iulia, port rzeczny na najdalej żeglownym odcinku Gwadiany; biła własną monetę
Meczet	kościół Matki Bożej Zwiastowania, meczet z XII w.; jedyny meczet w Portugalii, który zachował układ sali modlitw i mihrab
Zamek	wieża główna ok. 30 m, ukończona ok. 1292 r. przez Zakon Santiago
Ibn Kasi	w latach 1144–1150 Mértola była stolicą niezależnego państwa mistyka Ibn Kasiego
Kopalnia	miedź z São Domingos wydobywana od połowy XIX w. do lat 60. XX w.
Wydarzenia	Festival Islâmico co dwa lata w maju (13. edycja: 22–25 maja 2025) [następna edycja do sprawdzenia]

Wspomnę wreszcie, mimochodem, o okazałym kościele Matki Bożej Zwiastowania Między Obiema Wodami, obecnym kościele parafialnym miasteczka Mértola, który według miejscowej tradycji był meczetem mahometańskim, lecz w którym nie widać ani jednego śladu architektury czy zdobienia w stylu arabskim.
Świątynia ta ma pięć naw, utworzonych przez cztery rzędy masywnych kolumn zwieńczonych kapitelami o rozmaitej ozdobie.

— Sebastião Estácio da Veiga, „Memoria das antiguidades de Mertola (1880)” s. 170 · przekład własny · tekst oryginalny

Fallarei finalmente, muito de passagem, da monumental igreja de Nossa Senhora da Annunciação de Entre Ambas as Aguas, actual matriz da villa de Mertola, que a tradição local diz ter sido mesquita mahometana, mas onde não ha ver um unico vestigio architectonico ou de lavor ornamental do estylo arabe;
Tem aquelle templo cinco naves, formadas com quatro fileiras de robustas columnas, coroadas por capiteis de vario lavor.

Na miejscu

• Kościół-meczet: podkowiaste portale z zewnątrz, w środku kolumny i miejsce mihrabu za ołtarzem.
• Zamek i wieża główna z widokiem na dolinę Gwadiany i ujście Oeiras.
• Oddział sztuki islamskiej muzeum: ceramika, szkło i monety z czasów al-Andalus.
• Nadbrzeżna wieża (Torre do Rio), resztki rzymskiego nabrzeża przy rzece.

Rys historyczny

Mértola leży już w Alentejo, na skalnym cyplu nad Gwadianą, w miejscu, gdzie do rzeki wpada strumień Oeiras. Do tego punktu Gwadiana była żeglowna od oceanu, dlatego od epoki żelaza działał tu port. Rzymska Myrtilis Iulia za cesarza Augusta dostała prawa municypium i biła własną monetę, a statki wywoziły stąd do Morza Śródziemnego zboże z okolicznych majątków oraz srebro, złoto i cynę z kopalń Alentejo. W VI–VII w. kupcy z Bizancjum zostawili na cmentarzach nagrobki z greckimi napisami, które oglądamy dziś w miejscowym muzeum.

Najjaśniejszy okres przyniosło panowanie muzułmańskie. Po upadku kalifatu kordobańskiego w 1031 r. Mértola była stolicą małego emiratu (taify), a w latach 1144–1150 państwa Ibn Kasiego, sufickiego mistyka i wodza, który zjednoczył południe dzisiejszej Portugalii przeciw Almorawidom, zanim ziemie te zajęli Almohadzi. W XII w. na szczycie miasteczka stanął meczet. W 1238 r. Mértolę zdobył król Sancho II, a miasto przypadło Zakonowi Santiago, który miał tu siedzibę do 1316 r. i wzniósł zamek z ok. 30-metrową wieżą główną, ukończoną ok. 1292 r. Meczet zamieniono w kościół, ale zostawiono go prawie bez zmian. Dopiero w 1532 r. przykryto go gotycko-manuelińskimi sklepieniami, zamurowano część drzwi i ukryto pod tynkiem mihrab, niszę wskazującą kierunek Mekki.

Dlatego jeszcze w 1877 r. archeolog Estácio da Veiga nie dostrzegł w kościele żadnego śladu meczetu. Dopiero prace konserwatorskie w latach 50. XX w. odsłoniły dawne podkowiaste portale, a badania z lat 2003–2004 resztki mihrabu z delikatną dekoracją ze stiuku. Wnętrze z lasem kolumn i pięcioma nawami nadal przypomina salę modlitw, a ołtarz stoi tam, gdzie mihrab. To jedyna budowla w Portugalii, która tak wyraźnie zachowała układ meczetu. Wokół kościoła i zamku archeolodzy odkopali dzielnicę islamskich domów, a całe miasteczko stało się „miastem-muzeum” (vila museu) z kilkunastoma oddziałami: sztuki islamskiej, rzymskim domem pod ratuszem, wczesnochrześcijańską bazyliką i warsztatem tkackim.

Po rekonkwiście Mértola podupadła. Ożywiła się w XIX w., gdy ok. 1850 r. odkryto złoża miedzi w São Domingos, kilkanaście kilometrów na wschód; kopalnia działała do lat 60. XX w., a po jej zamknięciu okolica się wyludniła. Co dwa lata, w maju, miasteczko organizuje Festival Islâmico z sukiem, muzyką i kuchnią z obu brzegów Morza Śródziemnego.

37.64128, -7.66184 (wikidata:Q134475740)