Typ	miasteczko, zamek, megality, widok
Czas	2–3 h + wieczór
Wstęp	miasteczko bez opłat; Museu do Fresco i obserwatorium płatne [ceny do sprawdzenia]
Zdobycie	1167 r. przez Geralda Sem Pavor (Gerald Nieustraszony); ostatecznie 1232 r. z templariuszami
Nazwa	z arabskiego Šariš – czystek (*Cistus ladanifer*), krzew porastający łupkowe wzgórza
Fresk	„Dobry i zły sędzia”, przełom XV i XVI w., odkryty w 1958 r. w dawnej sali sądowej
Jezioro	zalew Alqueva na Gwadianie, zamknięcie zapory 8 lutego 2002 r.
Niebo	Dark Sky Alqueva – pierwsze na świecie miejsce z certyfikatem Starlight Tourism Destination (2011)
Wydarzenia	Monsaraz Museu Aberto – co dwa lata, zwykle w lipcu [rok i daty do sprawdzenia]

Na miejscu

• Ulica Direita od bramy do zamku; widok z murów zamkowych na jezioro i hiszpański brzeg.
• Museu do Fresco z freskiem „Dobry i zły sędzia” [godziny do sprawdzenia].
• Kromlech Xerez przy klasztorze Orada i menhir Bulhoa, kilka kilometrów pod wzgórzem.
• Wieczór i noc: zachód słońca nad jeziorem i gwiazdy; obserwatorium Lago Alqueva (seanse po zmroku, rezerwacja [do sprawdzenia]).

Rys historyczny

Monsaraz to wioska w murach na najwyższym wzgórzu okolicy, nad doliną Gwadiany, kilkanaście kilometrów od granicy z Hiszpanią. Dwie główne ulice z bielonych domów biegną wzdłuż grzbietu od bramy do zamku. Wzgórze było zamieszkane od prehistorii: wokół leżą setki zabytków megalitycznych, m.in. dolmeny Olival da Pega, menhir Bulhoa z wyrytymi znakami i kamienny krąg (kromlech) Xerez. Ten ostatni stał w dolinie, którą zalało jezioro Alqueva, więc w latach 2001–2004 rozebrano go i ustawiono na nowo przy klasztorze Orada pod wzgórzem; jego dzisiejszy kwadratowy kształt to w dużej części interpretacja archeologa, który go badał.

Nazwę wywodzi się z arabskiego Šariš, czyli czystek – kleisty krzew, który do dziś porasta suche łupkowe zbocza; z tego samego słowa pochodzi nazwa andaluzyjskiego Jerez. W 1167 r. gród zdobył Geraldo Sem Pavor (Gerald Nieustraszony), legendarny wódz, który brał miasta Alentejo nocnymi napadami, ale Portugalczycy wkrótce go stracili. Ostatecznie zdobył go w 1232 r. król Sancho II z pomocą templariuszy, którzy mieli tu pilnować granicy. Po wojnie o niepodległość z Hiszpanią (od 1640 r.) dobudowano bastiony, a Monsaraz stał się ogniwem łańcucha twierdz Elvas – Juromenha – Olivença – Mourão.

Najcenniejszy zabytek kryje dawna sala sądowa (Paços da Audiência): fresk z końca XV albo początku XVI w., odkryty w 1958 r. przez José Piresa Gonçalvesa, który nadał mu nazwę „Dobry i zły sędzia” (dawny tytuł nie jest znany). Malowidło ma trzy części: u góry Sąd Ostateczny, niżej dobrego sędziego i naprzeciw niego złego, przedstawionego z dwiema twarzami jako uosobienie oszustwa. Dziś pokazuje go Museu do Fresco. W XIX w. miasteczko straciło znaczenie: w 1838 r., a na stałe w 1851 r., siedzibę gminy przeniesiono do Reguengos, m.in. dlatego, że Monsaraz trzymał stronę absolutystów w wojnie domowej. Dzięki temu nic tu nie przebudowano. W latach 60. XX w. antropolog José Cutileiro opisał miejscowe życie w głośnej pracy „A Portuguese Rural Society” pod zmyśloną nazwą „Vila Velha”.

Dziś pod wzgórzem rozlewa się jezioro Alqueva, zalew na Gwadianie zamknięty zaporą w 2002 r., jeden z największych sztucznych zbiorników w Europie Zachodniej. Woda zalała dolinę razem z całą wsią Luz, którą odbudowano obok. Okolica ma bardzo ciemne niebo: w 2011 r. obszar wokół jeziora jako pierwszy na świecie dostał certyfikat Starlight Tourism Destination, a pod Monsarazem działa obserwatorium. Dziedziniec zamku służy też jako arena walk byków w czasie miejscowych świąt [terminy do sprawdzenia].

38.44318, -7.38069 (wikidata:Q5049794)