Typ	jaskinia, gory, przyroda, zamek
Czas	pół dnia
Wstęp	jaskinia tylko z przewodnikiem, bilety na godzinę wejścia, limit osób w grupie [ceny i godziny do sprawdzenia]; zamek i kościół na wzgórzu biletowane [do sprawdzenia]
Jaskinia	ok. 2,1 km korytarzy, z tego ok. 1,2–1,4 km udostępnione (źródła podają różne dane); 16–19 °C przez cały rok
Udostępniona	1914 r., pierwsza jaskinia turystyczna w Hiszpanii; pierwsza wzmianka 1886 r.
Park	Parque natural Sierra de Aracena y Picos de Aroche, od 1989 r., ok. 1868 km²; rezerwat biosfery Dehesas de Sierra Morena
Kuchnia	szynka z czarnych świń iberyjskich, DOP „Jabugo” (do 2017 r. „Jamón de Huelva”)

Na miejscu

• Zwiedzanie jaskini z przewodnikiem (ok. 45–60 min [do sprawdzenia]); bilet na konkretną godzinę warto kupić z wyprzedzeniem.
• Wejście na wzgórze zamkowe: ruiny zamku, kościół Mayor Dolor i widok na dachy Aracény.
• Pętla przez wsie parku: Alájar z Peña de Arias Montano, Linares de la Sierra, Castaño del Robledo, Almonaster la Real z dawnym meczetem na wzgórzu.
• Kanapka albo talerz szynki iberyjskiej w jednym z barów w centrum Aracény.

O miejscu

Sierra de Aracena to zachodni skraj Sierra Moreny, na północy prowincji Huelva: niskie, zielone góry z lasami kasztanowców i dębów korkowych, białymi wioskami i rozległymi pastwiskami dehesa, na których pod dębami pasą się czarne świnie iberyjskie. Ten krajobraz chroni od 1989 r. park przyrodniczy Sierra de Aracena y Picos de Aroche, drugi co do wielkości w Andaluzji (ok. 1868 km²), część rezerwatu biosfery Dehesas de Sierra Morena. Góry zatrzymują wilgoć znad Atlantyku, więc latem jest tu wyraźnie chłodniej i bardziej zielono niż na nizinie Sewilli, co od XIX w. ściągało letników z miasta.

Serce krainy to miasteczko Aracena, wspięte na wzgórze z ruinami zamku. Muzułmanie postawili tu alkazabę, a w 1231 r. zdobył ją król Portugalii Sancho II z joannitami, chcąc dołączyć okolicę do portugalskiego Algarve; po latach sporów w połowie XIII w. Aracena przypadła Kastylii i królestwu Sewilli. Na ruinach zamku stoi gotycki kościół Nuestra Señora del Mayor Dolor, zaczęty pod koniec XIII w. Z Aracéną związany jest Benito Arias Montano, humanista i bibliotekarz Filipa II, który w 1597 r. ufundował tu katedrę łaciny; skała Peña de Arias Montano, gdzie lubił się zaszywać, leży nad pobliską wsią Alájar.

Pod wzgórzem zamkowym kryje się Gruta de las Maravillas, „Grota Cudów”. Woda rozpuszczała wapienie wzgórza, tworząc labirynt sal i jezior. Miejscowa tradycja mówi, że jaskinię odkrył pasterz szukający zbłąkanego zwierzęcia; pierwsza pisana wzmianka pochodzi z 1886 r. W 1914 r. udostępniono ją zwiedzającym jako pierwszą jaskinię turystyczną w Hiszpanii. Trasa prowadzi m.in. przez Salę Muszli, Salę Brylantów, Salę Wielkiego Jeziora i salę Cristalería de Dios z białymi naciekami aragonitu, a kończy się w Sali Nagich, nazwanej tak od żartobliwie kształtnych stalaktytów. W środku jest 16–19 °C i prawie stuprocentowa wilgotność, co w lipcowym upale jest najprzyjemniejszą godziną dnia.

Okolica żyje z wieprzowiny: z czarnych świń tuczonych jesienią żołędziami (montanera) robi się szynki i wędliny, a wieś Jabugo dała nazwę chronionej apelacji „Jabugo”, która w 2017 r. zastąpiła dawną „Jamón de Huelva”. W Aracenie działa centrum wiedzy o świni iberyjskiej (w mieście zwane „muzeum szynki”), a w kuchni są też grzyby, kozie sery, kasztany i dziczyzna.

37.89111, -6.56472 (wikidata:Q5612352)