Typ	gory, przelecz, droga motocyklowa, miasteczko, przyroda
Czas	pół dnia
Wstęp	bez opłat; Garganta Verde i Pinsapar tylko z bezpłatnym pozwoleniem parku [zasady do sprawdzenia]
Ochrona	rezerwat biosfery UNESCO od 1977 r., park przyrodniczy od 1984 r.; ok. 534 km²
Najwyższy szczyt	El Torreón, 1648 m n.p.m.
Deszcz	Grazalema – najbardziej deszczowe miejsce Andaluzji, średnio ok. 2000 mm rocznie; rekord dobowy 577 mm (4 lutego 2026 r.)
Drzewo	pinsapo (jodła hiszpańska, *Abies pinsapo*), relikt z epoki lodowcowej
Wydarzenia	Fiestas del Carmen (od 16 lipca) i Lunes del Toro de Cuerda – w poniedziałek po 16 lipca byk na linie biega ulicami [daty do sprawdzenia]

Na miejscu

• Przejazd Grazalema – Puerto de las Palomas – Zahara de la Sierra; postój na punkcie widokowym na przełęczy.
• Zahara de la Sierra: wejście do wieży zamku (ok. 20 min pod górę) i widok na zalew.
• Grazalema: Plaza de España, tkalnia koców i ser payoyo w sklepiku.
• Dla chętnych: Garganta Verde albo Pinsapar pieszo (pozwolenie z biura parku w El Bosque [do sprawdzenia]); latem w wąwozach bywa bardzo gorąco.

O miejscu

Sierra de Grazalema to wapienne góry na pograniczu prowincji Kadyks i Malaga, na zachód od Rondy, najdalej na zachód wysunięta część Gór Betyckich. Szare i białe skały tworzą tu równoległe grzbiety rozdzielone głębokimi dolinami, wąwozami i polami krasowymi. Pasmo jest pierwszą przeszkodą dla wilgotnych wiatrów znad Atlantyku, które oddają tu deszcz: Grazalema notuje średnio ok. 2000 mm opadów rocznie, najwięcej w Andaluzji i w całej południowej Hiszpanii. 4 lutego 2026 r. spadło tu w jedną dobę 577 mm, prawie dwa razy więcej niż poprzedni rekord stacji z 1948 r. Latem jest jednak sucho i słonecznie jak w całej Andaluzji, choć chłodniej niż na nizinach.

Dzięki deszczom przetrwał tu las pinsapo, jodły hiszpańskiej, która rośnie dziko tylko w kilku pasmach wokół Rondy i w górach północnego Maroka; to relikt chłodniejszych epok, gdy jodły porastały znacznie większe obszary. Najpiękniejszy pinsapar leży na północnym stoku Sierra del Pinar pod najwyższym szczytem, El Torreón (1648 m). W skałach gnieździ się jedna z największych w Europie kolonii sępów płowych, a w wąwozie Garganta Verde, głębokim na kilkaset metrów, widać je z bliska. W 1977 r. góry jako jedne z pierwszych w Hiszpanii zostały rezerwatem biosfery UNESCO, a w 1984 r. parkiem przyrodniczym.

Grazalema to białe miasteczko na stoku pod skałą Peñón Grande. Arabowie, którzy przyszli tu w VIII w., nazywali osadę od berberyjskiego rodu Banu Salim, a później Ben-Salama, „syn Sulejmana”, z czego wyrosła dzisiejsza nazwa. Po zdobyciu okolicy przez Rodriga Ponce de León w latach 80. XV w. ziemie trafiły do książąt Arcos, a w XVII–XVIII w. miasteczko bogaciło się na tkaniu wełnianych koców z owiec rasy merino de Grazalema; ręczne krosna działają tu do dziś, a koce manta de Grazalema kupuje się w miejscowej tkalni. Z mleka kóz payoya robi się ser payoyo. W poniedziałek po 16 lipca, w czasie święta Matki Boskiej z Góry Karmel, ulicami biega byk prowadzony na długiej linie (Lunes del Toro de Cuerda) – zwyczaj wpisany na listę dóbr kultury Andaluzji.

Z Grazalemy na północ prowadzi jedna z najpiękniejszych dróg Andaluzji: wąska szosa na przełęcz Puerto de las Palomas (ok. 1350 m), z serpentynami nad przepaścią i widokiem na zalew i biały stożek Zahara de la Sierra. Zahara, z wieżą zamku na skale nad turkusowym zalewem, w 1481 r. zaskoczyła chrześcijan nocnym atakiem z Granady, co zapoczątkowało wojnę o Granadę; dwa lata później odbił ją Rodrigo Ponce de León.

36.75864, -5.36924 (wikidata:Q832949)