Typ	miasto, unesco, widok
Czas	pół dnia + wieczór
Wstęp	stare miasto bez opłat; katedra, synagogi, meczet Cristo de la Luz i Santo Tomé biletowane [ceny do sprawdzenia]
UNESCO	od 1986 r. (Historyczne miasto Toledo)
Stolica	Wizygotów od VI w.; zdobyte przez Alfonsa VI 25 maja 1085 r.
Katedra	gotycka, budowana od 1226 do 1493 r.
Meczet	Bab al-Mardum (Cristo de la Luz), 999 r.
El Greco	w Toledo od 1577 r.; „Pogrzeb hrabiego Orgaz” (1586–1588) w kościele Santo Tomé
Upał	rekord 44,2 °C (13 sierpnia 2021 r.)

Leżało tam Toletum, miasto niewielkie, ale obronne dzięki położeniu.
Gdy je oblegał, na odsiecz Toletańczykom nadciągnęło wielkie wojsko Wettonów.
Stoczył z nimi szczęśliwą bitwę w otwartym polu, a rozbiwszy Wettonów, zdobył Toletum machinami oblężniczymi.

— Tytus Liwiusz, „Od założenia Miasta” XXXV 22, 7–8 · przekład własny · tekst oryginalny

Toletum ibi parua urbs erat, sed loco munito.
eam cum oppugnaret, Uettonum magnus exercitus Toletanis subsidio uenit.
cum iis signis conlatis prospere pugnauit et fusis Uettonibus operibus Toletum cepit.

Na miejscu

• Mirador del Valle na drodze okrążającej miasto po drugiej stronie Tagu – klasyczny widok na katedrę, Alkazar i kanion rzeki, najlepiej wieczorem.
• Katedra; kościół Santo Tomé z „Pogrzebem hrabiego Orgaz”; synagogi del Tránsito i Santa María la Blanca; meczet Cristo de la Luz.
• Mosty San Martín i Alcántara nad Tagiem i spacer wzdłuż murów do bramy Puerta de Bisagra.
• Wieczorny spacer po zaułkach, gdy upał zelżeje; marcepan z Toledo w cukierni.

Rys historyczny

Toledo stoi na granitowym wzgórzu, które Tag opływa głębokim kanionem z trzech stron; czwartą, od północy, zamykają mury. Rzymianie zdobyli tutejsze miasto Karpetanów w latach 193–192 p.n.e., po zwycięstwach Marka Fulwiusza Nobiliora nad Wettonami i Celtyberami, a Liwiusz opisał je krótko: małe, ale obronne dzięki położeniu. Za Rzymian powstały tu cyrk na kilkanaście tysięcy widzów i akwedukt. W VI w. Toledo zostało stolicą królestwa Wizygotów, a na kolejnych synodach toledańskich biskup miasta stał się zwierzchnikiem Kościoła całej Hiszpanii; ten tytuł prymasa arcybiskupi Toledo noszą do dziś.

W 711 lub 712 r. miasto zajęli muzułmanie. Tulajtula była przez wieki niepokorna wobec Kordoby, a po rozpadzie kalifatu w XI w. stała się stolicą osobnego królestwa taifa. 25 maja 1085 r. wjechał do niej Alfons VI Kastylijski i była to pierwsza wielka stolica al-Andalus, która przeszła w ręce chrześcijan. Przez następne dwa stulecia w Toledo żyli obok siebie chrześcijanie, muzułmanie i Żydzi, a w tzw. szkole tłumaczy przekładano dzieła arabskie i hebrajskie, w tym arabskie komentarze do Arystotelesa, na łacinę i kastylijski; tą drogą wiele zapomnianej wiedzy wróciło do Europy. Hasło „miasto trzech kultur” historycy traktują dziś ostrożnie: współistnienie przerywały prześladowania i pogromy, jak ten z 1391 r., a w 1492 r. Żydów wygnano.

Z tamtych wieków przetrwały budowle wszystkich trzech wspólnot. Mały meczet Bab al-Mardum, z napisem z 999 r., po zdobyciu miasta stał się kościołem Cristo de la Luz. Synagogę del Tránsito zbudował w latach 1355–1357 Samuel ha-Lewi, skarbnik króla Piotra I, z wyjątkowej zgody korony, choć prawo zabraniało wznoszenia nowych synagog; dziś mieści Muzeum Sefardyjskie. Wielką gotycką katedrę zaczęto w 1226 r., za króla Ferdynanda III i arcybiskupa Rodriga Jiméneza de Rady, który wcześniej walczył pod Las Navas de Tolosa, a sklepienia zamknięto w 1493 r.

W 1561 r. Filip II przeniósł dwór do Madrytu i Toledo zaczęło powoli tracić znaczenie, co ocaliło jego średniowieczny układ. W 1577 r. osiadł tu Domenikos Theotokopulos, El Greco, Kreteńczyk wykształcony w Wenecji i Rzymie. Namalował w Toledo swoje najsłynniejsze dzieła, m.in. „Pogrzeb hrabiego Orgaz” (1586–1588) dla kościoła Santo Tomé, gdzie wisi do dziś, i widoki miasta pod burzowym niebem. W 1936 r., na początku wojny domowej, oblężenie zbuntowanych wojskowych w Alkazarze stało się jednym z mitów założycielskich frankizmu. W 1986 r. stare miasto wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

39.86667, -4.03333 (wikidata:Q5836)