W VI w. w grotach nad doliną żył pustelnik Emilian (Millán), zmarły podobno w wieku ponad stu lat (tradycja podaje rok 574). Jego żywot spisał kilkadziesiąt lat później św. Braulio, biskup Saragossy. Wokół jego grobu powstał klasztor Suso („górny”), częściowo wykuty w skale, z łukami podkowiastymi w stylu mozarabskim. Według legendy w bitwie pod Simancas w 939 r. Emilian razem ze świętym Jakubem stanął po stronie chrześcijan przeciw kalifowi Kordoby Abd ar-Rahmanowi III. Kastylia płaciła potem klasztorowi daninę zwaną „ślubami świętego Emiliana”, a pustelnik z Cogolli uchodził za patrona Kastylii i Nawarry; w mszałach figurował jako współpatron Hiszpanii obok Jakuba aż do soboru watykańskiego II.

W 1053 r. król Nawarry García Sánchez III z Nájery (panował 1035–1054) postanowił przenieść relikwie świętego do ufundowanego przez siebie klasztoru w Nájerze. Według legendy woły ciągnące wóz zatrzymały się w dolinie i nie chciały iść dalej. Tam zbudowano klasztor Yuso („dolny”), dziś okazały, przebudowany w XVI–XVIII w.

Najważniejsze stało się jednak na marginesach. Mnich-kopista dopisał przy łacińskim tekście objaśnienia w języku, którym mówiono na co dzień. Te Glosy Emiliańskie uchodzą za najstarsze zachowane zdania w języku romańskim, z którego wyrósł hiszpański, i jedne z pierwszych zapisanych zdań po baskijsku. Oryginał kodeksu przechowuje dziś Królewska Akademia Historii w Madrycie. W pobliskim Berceo urodził się Gonzalo de Berceo (ok. 1196 – ok. 1264), pierwszy znany z imienia poeta piszący po kastylijsku. Wychował się w klasztorze Suso, uczył się w Palencii, w pierwszym studium generale Hiszpanii, i jako ksiądz pracował dla opactwa. Żywoty tutejszych świętych i „Cuda Matki Boskiej” pisał czterowierszem zwanym cuaderna vía, po części po to, by ściągnąć pielgrzymów i ofiary do podupadającego wtedy klasztoru. Uchodzi za pierwszego wielkiego poetę języka hiszpańskiego, a w ostatniej strofie „Żywota świętego Emiliana” sam podpisał się imieniem i przyznał się do Suso.