Piotryseusztrasy i przewodniki motocyklowe

← Iberia 2028 – dookoła Półwyspu Iberyjskiego

13

Soria (Kastylia i León) · etap 2 · opcja

Tiermes (Termes): skalne miasto Celtyberów i Rzymian

Tiermes (Termes): skalne miasto Celtyberów i Rzymian
Fot. Malica, CC0, Wikimedia Commons
Typceltyberyjskie, rzymskie, ruiny
Czas1,5–2 h
Wstępstanowisko otwarte codziennie od 10:00 do zmroku; muzeum w lipcu–wrześniu 10–14 i 17–20, w poniedziałki zamknięte (stan na 2026-10, źródło: senditur.com) [ceny do sprawdzenia]
Wys.ponad 1200 m
Podbój98 r. p.n.e., konsul Tytus Didiusz; ostatnie miasto Arewaków zdobyte przez Rzym
Municipiumza Tyberiusza (14–37 n.e.), wtedy też akwedukt
Kościółromańska Santa María de Tiermes, XII w.
Wydarzeniapielgrzymki do kościoła: ostatnia sobota maja i 12 października

Gdy Cymbrów przepędzono, nadciągnął Tytus Didiusz
i wybił około dwudziestu tysięcy Arewaków,
a Termes, wielkie miasto, zawsze nieposłuszne Rzymianom,
sprowadził z warownego miejsca na równinę
i kazał mieszkańcom żyć bez murów.

— Appian o zdobyciu Termes w 98 r. p.n.e., „Historia rzymska. Księga iberyjska” 99 · przekład własny · tekst oryginalny

Κίμβρων δὲ ἐξελαθέντων, Τίτος Δείδιος ἐπελθὼν
Ἀρουακῶν μὲν ἔκτεινεν ἐς δισμυρίους,
Τερμησὸν δέ, μεγάλην πόλιν ἀεὶ δυσπειθῆ Ῥωμαίοις γενομένην,
ἐξ ἐρυμνοῦ κατήγαγεν ἐς τὸ πεδίον,
καὶ ἐκέλευσεν οἰκεῖν ἀτειχίστους.

Za tych samych konsulów w Hiszpanii Bliższej
pewien wieśniak z plemienia Termestynów popełnił okrutną zbrodnię.
Na namiestnika prowincji Lucjusza Pizona, beztroskiego w czasie pokoju,
napadł znienacka w drodze i jednym ciosem zadał mu śmierć.
[…]
Uważa się jednak, że Pizon zginął z podstępu Termestynów,
bo pieniądze zagarnięte z kasy publicznej ściągał od nich
surowiej, niż barbarzyńcy mogli znieść.

— Tacyt o zabójstwie namiestnika w 25 r. n.e., „Roczniki” IV 45 · przekład własny · tekst oryginalny

Isdem consulibus facinus atrox in citeriore Hispania admissum
a quodam agresti nationis Termestinae.
is praetorem provinciae L. Pisonem, pace incuriosum,
ex improviso in itinere adortus uno vulnere in mortem adfecit;
[…]
sed Piso Termestinorum dolo caesus habetur;
quippe pecunias e publico interceptas
acrius quam ut tolerarent barbari cogebat.

Rys historyczny

Tiermes leży na pustkowiu na południu prowincji Soria, na ponad 1200 m, na wydłużonym grzbiecie z czerwonego piaskowca. Mieszkańcy przez wieki nie tyle budowali, ile wykuwali miasto w skale: domy, schody, ulice, bramy, kanały i groby. Dziś w okolicy prawie nie ma ludzi, a wokół ruin rozciąga się pusta, pofałdowana równina z górami w tle. Stąd przydomek „hiszpańskie Pompeje”, choć Tiermes nie zasypał wulkan, tylko powoli opuścili mieszkańcy.

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z epoki brązu, a ok. IV w. p.n.e. Arewakowie, jedno z plemion celtyberyjskich, założyli tu warowne miasto Termes. W II w. p.n.e. walczyło ono z Rzymem u boku pobliskiej Numancji i przetrwało jej upadek w 133 r. p.n.e. Było ostatnim miastem Arewaków, które Rzym zdobył: w 98 r. p.n.e. konsul Tytus Didiusz kazał mieszkańcom zejść ze wzgórza i zabronił im umacniać nowe osiedle na równinie. Didiusz rządził potem Hiszpanią Bliższą do 93 r. p.n.e. i zginął w 89 r. p.n.e. w wojnie Rzymu z italskimi sprzymierzeńcami; w jego hiszpańskiej armii służył jako trybun młody Kwintus Sertoriusz, który w latach 80–72 p.n.e. prowadził w Hiszpanii wojnę z Rzymem rządzonym przez stronników Sulli i pokonał nawet młodego Pompejusza. Mimo to miasto się podniosło. Za Tyberiusza (14–37 n.e.) dostało status municipium, a mieszkańcy obywatelstwo rzymskie; powstały dwa fora, termy, prawdopodobnie teatr i akwedukt, którego kanały i tunele wykuto w skale. Największy rozkwit przypadł na I–II w., a w III w. miasto otoczono murem. Termes trafiło też na karty „Roczników” Tacyta (ok. 55 – ok. 120), jednego z największych historyków cesarskiego Rzymu. W 25 r. n.e. wieśniak z Termes zabił w zasadzce namiestnika Hiszpanii Bliższej Lucjusza Kalpurniusza Pizona. Złapany i torturowany nie wydał wspólników, a następnego dnia wyrwał się strażnikom i rozbił sobie głowę o skałę. Tacyt pisze, że Pizon naraził się plemieniu, bo ostro ściągał z niego zdefraudowane pieniądze publiczne.

W skale widać, jak tu mieszkano. Casa de Pedro ma centralne schody i izby po bokach, Casa de las Hornacinas wnęki w ścianach, a Casa de Vecinos, oparta o skałę, miała podobno do sześciu kondygnacji. Do miasta prowadziła wykuta w skale Puerta del Sol, uznawana za celtyberyjską, a tarasy łączyła rampa Puerta del Oeste. Po Rzymianach przyszli Wizygoci i muzułmanie, a od VIII do XI w. okolica była pustoszonym pograniczem. Po rekonkwiście próbowano miasto odbudować, ale ludzie się rozeszli, a rolę miejscowego centrum przejęła Caracena; ostatni raz Tiermes jako wieś wspomniano w XVI w. Został romański kościół Santa María z XII w., otoczony średniowieczną nekropolią, do którego dwa razy w roku idą pielgrzymki.

Na miejscu

Praktycznie

  • Z Gormazu na południe przez San Esteban de Gormaz drogą SO-P-4003 (ok. 50 km w jedną stronę), albo z drogi N-110 Soria–Segowia przez Ayllón i SO-135; zjazd między Montejo de Tiermes a Retortillo de Soria. Parking przy muzeum, dojazd w dobrym stanie (stan na 2026-10, źródło: senditur.com).
  • Cienia na stanowisku nie ma; nawet na 1200 m w lipcu w południe jest gorąco, więc lepiej rano.

Źródła: es.wikipedia.org/wiki/Tiermes, www.senditur.com/es/punto-interes/yacimiento-..., www.escapadarural.com/blog/tiermes-ciudad-cel..., en.wikipedia.org/wiki/Titus_Didius, en.wikipedia.org/wiki/Quintus_Sertorius, www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann4.shtml, revistas.ucm.es/index.php/GERI/article/view/56963, scaife.perseus.org/reader/urn:cts:greekLit:tl..., la.wikisource.org/wiki/Ab_excessu_divi_August...

41.33080, -3.14878 (wikidata:Q2429023)

Pokaż na mapie OpenStreetMap · Plik punktu w repozytorium