Dwie twarze na wapiennej ścianie to dwaj bohaterowie Țara Moților, „Kraju Moców”. To serce gór Apuseni wokół górnego Aranyosza (Arieș), z Câmpeni jako nieoficjalną stolicą. Mieszkają tu Moci (Moți), górale, którzy przez wieki żyli z drewna, gontów, drewnianych naczyń wożonych na sprzedaż po całym Siedmiogrodzie i z pracy w kopalniach złota wokół Abrudu i Roșii Montany. Po prawej, z białą chustą na głowie i łacińską tabliczką, jest Horea, przywódca wielkiego powstania chłopskiego z 1784 r. Po lewej, w futrzanej czapie i z sumiastym wąsem, jest Avram Iancu, wódz Moców w rewolucji 1848–1849. Dzieli ich 64 lata, a łączy ta sama dolina: obaj stąd pochodzili i obaj kończyli swoje powstania właśnie w Câmpeni. Portrety Horei i Iancu z trójkolorową flagą zobaczysz w Țara Moților niemal wszędzie: na ścianach cerkwi, w gospodach, przy drogach. To nie pamiątka jednego wydarzenia, tylko herb lokalnej tożsamości.

Horea i rok 1784. Vasile Ursu Nicola urodził się w 1731 r. w Aradzie (dziś wieś i gmina nazwana jego imieniem, Horea, na północ od Albac). Imię Ursu, „niedźwiedź”, nadawano według starego zwyczaju, żeby dziecko było silne. Przydomek Horea źródła wiążą z ludowym instrumentem, na którym grał. Rumuni w ówczesnym Siedmiogrodzie byli większością, ale politycznie nie istnieli. Od XV w. władzę dzieliły trzy uprzywilejowane „narody”: węgierska szlachta, Sasi i Seklerzy. Prawosławni Rumuni byli tylko „tolerowani”. Moci mieli jeszcze własną krzywdę: lasy i pastwiska, z których żyli, należały do skarbu i do majątków, a rosnące pańszczyzny i opłaty odbierały im źródło utrzymania. Horea szukał sprawiedliwości u samej góry. W latach 1779–1783/84 cztery razy wędrował do Wiednia i stawał przed cesarzem Józefem II, władcą reformatorem, który sam chciał ukrócić władzę szlachty. Z tych podróży wracał z nadzieją, a w górach rosła legenda, że cesarz jest po stronie chłopów.

Iskrą była sprawa wojska. Chłop zapisany do pułku granicznego przestawał być poddanym pana, więc chłopi masowo chcieli się zaciągać, a szlachta i urzędnicy to blokowali. 28 października 1784 r. na targu w Brad Crișan (Marcu Giurgiu), jeden z dwóch najbliższych towarzyszy Horei, ogłosił, że Horea przywiózł od cesarza nowe rozkazy. 31 października przy cerkwi w Mesteacăn zebrało się ok. 600 chłopów, a Crișan i Cloșca (Ion Oargă) pokazywali złoty krzyż, który rzekomo cesarz dał Horei. Gdy na początku listopada (1 lub 2 listopada, źródła się różnią) uzbrojeni ludzie szlachty zaatakowali chłopów w Curechiu, ruch zamienił się w powstanie. W ciągu kilku tygodni płonęły dwory i kasztele w całym zachodnim Siedmiogrodzie, a powstańcy zabijali szlachtę i urzędników. Żołnierzy cesarskich i dóbr cesarza oszczędzali: walczyli z panami, nie z Józefem II. 11 listopada Horea wysłał ultimatum, w którym żądał zniesienia szlachty i podziału majątków. Po porażce pod Mihăileni 7 grudnia powstanie słabło. 14 grudnia w Câmpeni Horea kazał chłopom rozejść się do domów i wrócić do walki na wiosnę.

Wiosny nie było. 27 grudnia 1784 r. Horeę i Cloșcę ujęto w lesie Scorușet w górach nad rodzinną wsią Horei. Według relacji sami miejscowi, prowadzeni przez leśnika z Abrudu, podeszli do nich jak przyjaciele i wydali ich wojsku. Crișana złapano pod koniec stycznia. Wszystkich trzech uwięziono w twierdzy Alba Iulia (Karlsburg) i osądzono. Crișan odebrał sobie życie w celi. 28 lutego 1785 r. na wzgórzu Dealul Furcilor („Wzgórze Szubienic”) Horeę i Cloșcę stracono łamaniem kołem, na oczach tysięcy chłopów spędzonych z okolicznych wsi. Części ich ciał rozwieszono potem przy drogach na postrach. Zwycięstwo szlachty było jednak połowiczne. Jeszcze w 1785 r. Józef II zniósł w Siedmiogrodzie poddaństwo osobiste: chłop mógł odtąd zawrzeć małżeństwo, uczyć się zawodu i odejść bez zgody pana. Pańszczyzna jednak została, a ziemia aż do 1848 r. należała do szlachty. Wieść o powstaniu obiegła Europę. Francuski publicysta Jacques Pierre Brissot napisał w 1785 r. list otwarty do cesarza o prawie poddanych do oporu, a część historyków widzi w tej sprawie jedną z zapowiedzi rewolucji francuskiej z 1789 r.

Skąd ten portret i co znaczy napis. Gdy przywódcy siedzieli w więzieniu w Alba Iulii, gubernator Siedmiogrodu Samuel von Brukenthal zamówił ich portrety u sybińskich malarzy Franza Neuhausera i Antona Steinwalda. Za najbliższe rzeczywistości historyk David Prodan uznawał wizerunki przechowywane w Muzeum Brukenthala w Sybinie. W Europie Środkowej krążyły też ryciny z całą trójką. Portret na skale to reprodukcja jednego z takich wizerunków z epoki, ze współczesną mu łacińską sygnaturą [który dokładnie obraz to oryginał – do sprawdzenia]. Napis brzmi: „Nik. Ursz alias Hora tumultus rusticani Valachorum in Transilvania A° 1784 excitati author”, czyli „Mikołaj Ursz, zwany Horą, sprawca wzniecenia buntu chłopów wołoskich w Siedmiogrodzie w roku 1784”. To język władzy. „Tumultus rusticanus” to „rozruchy chłopskie”, „Valachi” to dawna urzędowa nazwa Rumunów (Wołosi), a „author” znaczy tu „sprawca”, jak w akcie oskarżenia. Wizerunek, który miał przedstawiać buntownika, wisi dziś pod flagą narodową jako ikona bohatera.

Avram Iancu i lata 1848–1849. Iancu urodził się w 1824 r. w Vidra de Sus, kilkanaście kilometrów od Câmpeni (dziś gmina nosi jego imię). Pochodził z rodziny chłopów już zwolnionych z poddaństwa. Do szkoły chodził w Câmpeni, później w Zlatnej, a prawo studiował w Klużu. Wiosną 1848 r., gdy węgierska rewolucja ogłosiła przyłączenie Siedmiogrodu do Węgier, Rumuni zebrali się w Blaju. Iancu przyprowadził tam ok. 10 tys. Moców. Austriacy zrobili go prefektem legionu Auraria Gemina z siedzibą w Câmpeni. Przez rok góry Apuseni były twierdzą, której honwedzi nie zdołali zdobyć. Lud nazwał go „Crăișorul Munților”, „Książątko Gór”. Była to jednak także krwawa wojna domowa między Rumunami a Węgrami, z masakrami cywilów po obu stronach. W maju 1849 r. tłum w Abrudzie zabił węgierskiego wysłannika Ioana Dragoșa, Rumuna, który przyjechał rozmawiać o pokoju. Iancu nawoływał Moców do walki „z lancą, jak Horea”, i to zdanie dobrze tłumaczy, dlaczego obaj wiszą dziś obok siebie.

Wiedeń, któremu Iancu pomógł, szybko o nim zapomniał. Po rewolucji był aresztowany, inwigilowany, a jego prośby do cesarza zbywano. Załamany, w biedzie, chodził od wsi do wsi po górach, grając na fujarce i żyjąc z jałmużny Moców. Zmarł 10 września 1872 r. w Baia de Criș. Pochowano go, jak chciał, w Țebei, pod starym dębem, pod którym według tradycji Horea zbierał chłopów. Portret w futrzanej czapie i z „hajduckim” wąsem idzie za obrazem Barbu Iscovescu z 1849 r. To pierwszy taki wizerunek Iancu i ten, który utrwalił się w pamięci, choć część badaczy podejrzewa, że malarz sportretował innego trybuna z otoczenia wodza. W 2016 r. parlament Rumunii ogłosił Iancu Bohaterem Narodu Rumuńskiego, rok 2024, dwusetna rocznica urodzin, był w Rumunii „Rokiem Avrama Iancu”, a jego imię nosi lotnisko w Klużu.

Nazwa miejsca. Nie udało się znaleźć w źródłach, czy ta ściana z portretami i parking z wiatami mają własną nazwę [do sprawdzenia: dokładne położenie, numer drogi i ewentualna nazwa skały]. Takich „ołtarzyków pamięci” przy drogach Țara Moților jest więcej, a ten wyróżnia się tym, że portrety zawieszono wprost na naturalnej skale.