Ortygia to wysepka połączona mostami z resztą Syrakuz i zarazem najstarsza część miasta: tu wylądowali Koryntianie w VIII w. p.n.e. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego przepiórkę. Na wysepce widać, jak kolejne epoki stawiały budowle jedne na drugich: greckie świątynie, kościoły bizantyjskie, zamek z czasów Fryderyka II, barokowe pałace po trzęsieniu ziemi z 1693 r.

Zaraz za mostem stoją resztki świątyni Apollina z VI w. p.n.e., jednej z najstarszych świątyń doryckich na Sycylii; jej kolumny stoją niezwykle gęsto, bo budowniczowie dopiero uczyli się nowego porządku. Najbardziej zaskakuje jednak katedra na Piazza Duomo. Za barokową fasadą kryje się świątynia Ateny z początku VI w. p.n.e., a jej doryckie kolumny wmurowano w ściany kościoła i widać je zarówno z zewnątrz, z bocznej uliczki, jak i w nawie. Świątynię opisywali Platon i Cyceron; ten drugi oskarżał rzymskiego namiestnika Werresa o złupienie jej ozdób.

Nad samym morzem bije źródło Aretuzy. Według mitu nimfa Aretuza uciekała przed zakochanym bogiem rzeki Alfejos z Arkadii, a Artemida zamieniła ją w strumień, który przepłynął pod morzem i wypłynął właśnie tutaj. Słodkowodne źródło kilka metrów od morskiej wody zachwycało starożytnych i poetów, od Teokryta po Miltona. Dziś w sadzawce rośnie papirus, a wokół pływają kaczki i ryby.