Region · Hiszpania
La Rioja
| Stolica | Logroño (prawie połowa mieszkańców regionu) |
|---|---|
| Powierzchnia | 5045 km² |
| Ludność | ok. 324 tys. (2024) |
| Doliny | siedem rzek spływa z gór do Ebro: Tirón, Oja, Najerilla, Iregua, Leza, Cidacos, Alhama |
| Wino | Rioja – najstarsza apelacja Hiszpanii (1925), pierwsza „calificada” (1991) |
| UNESCO | klasztory Suso i Yuso w San Millán de la Cogolla (1997) |
| Święta | 9 czerwca – Dzień La Rioja; 29 czerwca – Batalla del Vino w Haro |
O regionie
La Rioja to wąski pas po prawej stronie Ebro, wciśnięty między rzekę a pasma Gór Iberyjskich: Sierra de la Demanda, Cameros i Cebollerę, która sięga 2142 m. Z gór do Ebro spływa siedem rzek, stąd przydomek „kraina siedmiu dolin”. Tradycyjnie dzieli się ją na wilgotniejszą Rioja Alta na zachodzie, Rioja Media wokół Logroño i suchą, gorącą Rioja Baja na wschodzie. We wczesnej kredzie góry na południu były podmokłą równiną, po której chodziły dinozaury: w samej gminie Enciso skatalogowano setki ich tropów (źródła podają od ok. 1400 do ponad 3000), na sześciu stanowiskach.
W 923 r. król Pampeluny Sancho Garcés I zdobył Nájerę i górną Rioję, a po tym, jak Abd ar-Rahman III zniszczył Pampelunę w 924 r., jego syn zamieszkał w Nájerze i tytułował się królem Nájery-Pampeluny. Po zamordowaniu Sancha IV w Peñalén w 1076 r. Rioja przeszła do Kastylii. Długo nie była osobną prowincją, w XVIII w. dzieliły ją między siebie Burgos i Soria; prowincja Logroño powstała na stałe w 1833 r., nazwę La Rioja przywrócono w 1980 r., a statut autonomii przyjęto 9 czerwca 1982 r. Góry Cameros bogaciły się na wełnie: od powstania Mesty, związku hodowców owiec, w 1273 r. merynosy wędrowały stąd na zimę szlakiem Cañada Real aż do Andaluzji, a pod koniec XVII w. same stada z Villoslady i Lumbreras liczyły ok. 200 tys. owiec. Po rozwiązaniu Mesty w 1836 r. przyszedł upadek i emigracja; w latach 1960–1980 ludność Cameros spadła z 7860 do 3432 osób. Z Torrecilla en Cameros pochodził Práxedes Mateo Sagasta (ur. 1825), siedmiokrotny premier Hiszpanii.
San Millán de la Cogolla nazywa się „kolebką hiszpańskiego”. W tutejszym klasztorze ok. 1000 r. ktoś dopisał na marginesach łacińskiego kodeksu objaśnienia: ponad sto w języku romańskim i dwa po baskijsku, najstarsze zapisane zdania tego języka poza inskrypcjami. Dámaso Alonso nazwał najdłuższą glosę „el primer vagido de la lengua española”, „pierwszym kwileniem języka hiszpańskiego”. Wielu językoznawców uważa jednak, że to raczej miejscowa odmiana nawarro-aragońska niż kastylijski. W tym samym klasztorze wychował się Gonzalo de Berceo (ok. 1196–1264), autor „Cudów Matki Bożej”. Klasztory Suso i Yuso są od 1997 r. na liście UNESCO.
Region żyje z wina. Winnice apelacji Rioja zajmują ok. 66 tys. ha (2020), także w baskijskiej Álavie i części Nawarry, a ok. 85% produkcji to wino czerwone, głównie z tempranillo. W 1852 r. Luciano Murrieta zaczął robić tu wino metodą podpatrzoną w Bordeaux, a gdy francuskie winnice zniszczyła filoksera, do Rioja przyjechali kupcy z Bordeaux; mszyca dotarła tu sama w 1899 r. Rioja Baja żyje także z obuwia: Arnedo nazywa się „miastem obuwia” i jest krajowym liderem w obuwiu ochronnym.
Kuchnia i zwyczaje
- Patatas a la riojana (ziemniaki z chorizo), chuletillas al sarmiento, czyli jagnięce kotleciki z rusztu nad pędami winorośli, caparrones (czerwona fasola z chorizo) i migdałowe fardelejos z Arnedo.
- Kategorie wina: crianza dojrzewa co najmniej 2 lata, w tym rok w dębie; reserva 3 lata, w tym 12 miesięcy w beczce; gran reserva co najmniej 5 lat.
- Danza de los zancos w Anguiano: ośmiu chłopców na szczudłach ok. 50 cm wiruje w szerokich spódnicach w dół stromej, brukowanej uliczki. Tańczą 21–23 lipca na św. Magdalenę i w ostatni weekend września; pierwsza wzmianka pochodzi z 1603 r. [godziny w 2028 r. do sprawdzenia].
- 29 czerwca Batalla del Vino w Haro, a w niedzielę najbliższą 8 września święto Matki Bożej z Valvanery, patronki regionu [termin w 2028 r. do sprawdzenia].
Co widać z siodła
- Guardaviñas: okrągłe kamienne budki z fałszywą kopułą, stawiane na sucho w winnicach Rioja Alta od końca XIX w. Nocował w nich strażnik pilnujący, żeby bydło nie weszło w winorośl.
- Bodegi z XIX w. przy torach w Haro i rzędy winnic po obu stronach drogi od Ebro po podnóża gór.
- Figury dinozaurów naturalnej wielkości przy stanowisku Valdecevillo, ok. 2 km od Enciso drogą na Cornago; tropy odciśnięte są w płaskich płytach skalnych.
- W Cameros wioski często poniżej 100 mieszkańców, a drogi przechodzą z doliny do doliny przez przełęcze; wyżej chłodniej niż nad Ebro.
Źródła: es.wikipedia.org/wiki/La_Rioja_(España), es.wikipedia.org/wiki/Nájera, es.wikipedia.org/wiki/Tierra_de_Cameros, es.wikipedia.org/wiki/Práxedes_Mateo_Sagasta, es.wikipedia.org/wiki/Enciso_(La_Rioja), www.senditur.com/es/ruta/senda-de-los-dinosau..., es.wikipedia.org/wiki/Glosas_Emilianenses, es.wikipedia.org/wiki/Gonzalo_de_Berceo, en.wikipedia.org/wiki/Monasteries_of_San_Mill..., es.wikipedia.org/wiki/Denominación_de_Origen_..., es.wikipedia.org/wiki/Haro, es.wikipedia.org/wiki/Arnedo, es.wikipedia.org/wiki/Gastronomía_de_La_Rioja, es.wikipedia.org/wiki/Danza_de_los_zancos, es.wikipedia.org/wiki/Monasterio_de_Valvanera, es.wikipedia.org/wiki/Batalla_del_Vino, es-academic.com/dic.nsf/eswiki/547989