Nazwa	z nahuatl Huaxyacac – „na szczycie (wśród) drzew guaje”; po zapotecku Lulaa
Stolica	Oaxaca de Juárez, 270 955 mieszkańców gminy (INEGI, 2020), na ok. 1550–1600 m
Powierzchnia	93 757 km², 5. stan Meksyku (ok. 30% powierzchni Polski)
Ludność	4 132 148 (spis INEGI 2020), 10. stan Meksyku; ok. 44 osoby na km²
Gminy	570, prawie jedna czwarta wszystkich gmin Meksyku; 417 wybiera władze według własnych zwyczajów (usos y costumbres)
Regiony	osiem: Valles Centrales, Sierra Norte, Sierra Sur, Costa, Istmo, Mixteca, Cañada, Papaloapan
Języki	hiszpański i języki rdzenne: w 2020 r. mówiło nimi 1,22 mln osób w wieku od 3 lat, czyli 31,2% ludności (najwyższy odsetek w Meksyku), najwięcej po zapotecku i mixtecku, dalej m.in. mazatecki, mixe, chinantecki
Ludy	konstytucja stanu uznaje 15 ludów rdzennych oraz lud afromeksykański (4,7% mieszkańców, głównie na Costa Chica)
Najwyżej	Quie Yelaag (Cerro Nube) w Sierra Sur, ok. 3720–3780 m (źródła podają różne wysokości)
UNESCO	historyczne centrum Oaxaki i Monte Albán (1987); jaskinie Yagul i Mitla (2010); dolina Tehuacán-Cuicatlán (2018, razem z Pueblą)

O regionie

Klimat i pora roku

W Oaxace są dwie pory roku: deszczowa od maja do października i sucha od listopada do kwietnia. W mieście Oaxaca od maja do września spada ponad 80% rocznych opadów. Październik to ostatnie ulewy, a w listopadzie deszcz jest już rzadki. Poniżej średnie z dwóch stacji meteorologicznych: miasta Oaxaca (1594 m, normy SMN 1991–2020) i obserwatorium Puerto Ángel nad Pacyfikiem (43 m, normy SMN 1981–2000), ok. 10 km od Zipolite i Mazunte. W nawiasie średnia liczba dni z deszczem.

W dolinach dni są przez cały rok ciepłe, ok. 29 °C, a noce w listopadzie chłodne, ok. 12 °C. Najniższa temperatura listopada w mieście w latach 1991–2020 to 3,5 °C. Nad oceanem jest gorąco i wilgotno: ok. 33 °C w dzień i 22 °C w nocy. Pora deszczowa kończy się tam w październiku. Góry są znacznie chłodniejsze. San José del Pacífico przy szosie 175 leży na ok. 2500 m, Cuajimoloyas w Sierra Norte na ok. 2850 m, czyli 900–1250 m wyżej niż miasto. Przy zwykłym spadku temperatury z wysokością dzień powinien tam być o 5–8 °C chłodniejszy niż w dolinach, a noce w listopadzie bliskie zera [szacunek, do sprawdzenia w normach SMN dla tych stacji]. Po południu grzbiety często toną w chmurach i mgle.

Sezon huraganów na wschodnim Pacyfiku trwa od 15 maja do 30 listopada. Najgroźniejszy dla Oaxaki był huragan Pauline: 9 października 1997 r. wyszedł na ląd koło Puerto Ángel, a w stanie zginęło co najmniej 110 osób. Ostatnio 19 czerwca 2025 r. huragan Erick 3. kategorii uderzył w wybrzeże koło Pinotepy Nacional. Po ulewach na drogach górskich zdarzają się osuwiska, także na szosie 175. W listopadzie huragany są rzadkie, ale prognozy trzeba śledzić aż do końca miesiąca. Na Przesmyku Tehuantepec od października do kwietnia wieje tehuano, porywisty wiatr z północy przeciskający się przełęczą Chivela, groźny dla jednośladów na drogach 185 i 190. Koniec października i listopad to dla motocyklisty dobry kompromis: góry są jeszcze zielone po deszczach, drogi zwykle już suche, a do tego przypada Día de Muertos. Trzeba tylko pamiętać, że zmrok zapada ok. 18:00 i przychodzi szybko, a jazda po ciemku w górach to proszenie się o kłopoty.

Święta i wydarzenia

• Día de Muertos (Dzień Zmarłych) – 31 października – 2 listopada, w całym stanie. Domy i cmentarze zdobią ołtarze (altares) z aksamitkami (cempasúchil), chlebem, czekoladą, mezcalem i zdjęciami zmarłych. Po wsiach doliny i w mieście przechodzą przebrane korowody, comparsas, z orkiestrami. W San Agustín Etla muerteada zaczyna się wieczorem 1 listopada i trwa do rana. To komediowy pochód z teatrem, w którym znachor, lekarz i ksiądz próbują „wskrzesić” zmarłego. Meksykańskie święto zmarłych jest od 2008 r. na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Na te dni noclegi w mieście trzeba rezerwować dużo wcześniej. Program komparsów jest co roku inny [do sprawdzenia].
• Virgen de Juquila (Matka Boża z Juquili), Santa Catarina Juquila – 8 grudnia. Sanktuarium w górach nad wybrzeżem uchodzi za trzecie co do liczby pielgrzymów sanktuarium maryjne Meksyku. W noc z 7 na 8 grudnia płoną fajerwerki (castillos) i śpiewa się mañanitas. Od ok. 20 listopada drogi do Juquili, także na wybrzeżu i w Sierra Sur, wypełniają piesi, rowerzyści i ciężarówki z pielgrzymami, a policja drogowa prowadzi specjalną akcję [do sprawdzenia].
• Virgen de la Soledad (Matka Boża Samotna), Oaxaca – 18 grudnia. Święto patronki miasta przy jej bazylice, z procesjami i tańcami.
• Noche de Rábanos (Noc Rzodkiewek), Oaxaca – 23 grudnia. Na zócalo wystawia się sceny i figury wyrzeźbione z wielkich rzodkwi. Pokaz trwa tylko kilka godzin, a odbywa się nieprzerwanie od 1897 r. Wyrósł z przedświątecznego targu.
• Guelaguetza, Oaxaca – lipiec, w dwa poniedziałki po 16 lipca, zwane Lunes del Cerro (w 2026 r. 20 i 27 lipca). Gdy poniedziałek wypada 18 lipca, w rocznicę śmierci Juáreza, święto przesuwa się o tydzień [do sprawdzenia]. W amfiteatrze na wzgórzu Fortín zespoły z ośmiu regionów tańczą i rzucają widzom dary, bo guelaguetza znaczy po zapotecku „dar”, „wzajemna pomoc”. Jej zaczątkiem był pokaz na 400-lecie miasta w 1932 r. Daleko poza proponowaną porą wyjazdu.
• Velas na Przesmyku, Juchitán i Tehuantepec – głównie maj [do sprawdzenia]. Całonocne zabawy zapoteckich bractw z Istmo: kobiety w haftowanych strojach tehuana i złotych monetach, son zapoteco i sandunga. Region poza proponowaną trasą.

Kuchnia i zwyczaje

• Mole: Oaxacę nazywa się „krainą siedmiu moli”: czarnego, czerwonego, coloradito, żółtego, zielonego, chichilo i manchamanteles. To raczej umowna liczba, bo odmian jest więcej. Mole negro z czekoladą, chili chilhuacle i kilkudziesięcioma składnikami podaje się od święta, zwłaszcza na Día de Muertos.
• Tlayuda: wielka, chrupiąca tortilla z kukurydzy, smarowana asiento (smalcem ze skwarkami) i fasolą, z kapustą, quesillo i mięsem, opiekana na węglach. Na wieczór, z ulicznego stoiska.
• Quesillo i chapulines: quesillo to biały ser zwijany w kłębek z długich pasm, najsłynniejszy z okolic Etli. Chapulines to prażone koniki polne z czosnkiem, limonką i chili. Najwięcej ich jesienią, po porze deszczowej, a na targach sprzedaje się je z wielkich koszy.
• Tejate i czekolada: tejate to przedhiszpański chłodny napój z kukurydzy, kakao, pestek mamey i kwiatu rosita de cacao, z białą pianą na wierzchu, podawany w czerwonych tykwach. Najsłynniejszy pochodzi z San Andrés Huayápam. Czekoladę mieli się z cukrem i cynamonem i pije gorącą, na wodzie albo mleku, z chlebem pan de yema.
• Mezcal: wódka z agawy, przede wszystkim z uprawnej espadín; rzadsze odmiany, jak tobalá czy tepeztate, rosną dziko. W palenque serca agawy (piñas) piecze się kilka dni w stożkowym dole z kamieniami i drewnem, stąd dymny smak. Potem kruszy się je kamiennym kołem (tahona) ciągniętym przez konia albo osła, fermentuje w drewnianych kadziach i destyluje w miedzianych albo glinianych alembikach. Santiago Matatlán przy szosie 190 nazywa siebie „światową stolicą mezcalu”.
• Rzemiosło dolin: w Teotitlán del Valle tka się na krosnach nożnych wełniane kilimy barwione koszenilą, indygo i roślinami. W San Bartolo Coyotepec powstaje barro negro, czarna ceramika, której metaliczny połysk wymyśliła w latach 50. XX w. Doña Rosa Real, polerując podsychające naczynia kwarcem przed wypałem; wcześniej była matowa i szara. W San Martín Tilcajete i San Antonio Arrazola rzeźbi się w drewnie copal i maluje alebrijes, fantastyczne zwierzęta. Pomysł przyszedł ze stolicy kraju od Pedra Linaresa, który od 1936 r. robił je z papier-mâché, a w Arrazoli przeniósł je na drewno Manuel Jiménez (zm. 2005).
• Targi tygodniowe (tianguis): każde większe miasteczko w dolinach ma swój dzień: Tlacolula niedzielę, Miahuatlán poniedziałek, Etla środę, Zaachila i Ejutla czwartek, Ocotlán piątek. Na targach sprzedaje się żywe zwierzęta, garnki, kosze, kwiaty i jedzenie, a wiele kobiet przychodzi w strojach swojej wsi.

W literaturze

• Thomas Gage (ok. 1603–1656) – angielski dominikanin, który ok. 1626 r. przejechał przez Oaxacę w drodze z Meksyku do Gwatemali. W relacji „The English-American” (1648) zachwyca się klasztorem dominikanów, którego mury były tak grube, że jeździły po nich wozy z kamieniem, oraz czekoladą zakonnic.
• Francisco de Burgoa (ok. 1600–1681) – dominikanin urodzony w Oaxace, autor kronik „Palestra historial” (1670) i „Geográfica descripción” (1674). Opisał w nich klasztory, wsie, legendy Zapoteków i Mixteków oraz budowle Mitli.
• D. H. Lawrence (1885–1930) – zimą 1924/1925 mieszkał w mieście Oaxaca, kończył tam powieść „Pierzasty wąż” i pisał eseje „Mornings in Mexico” (1927): o spacerze do Huayápam, o służącym-mozo i o sobotnim targu.
• Aldous Huxley (1894–1963) – w relacji z podróży „Beyond the Mexique Bay” (1934) opisał Oaxacę, Monte Albán i Mitlę [do sprawdzenia].

Sucha darń dna doliny lśni jak miękka skóra, w słońcu różowawo-ochrowa,
rozpostarta szeroko między górami, które zdają się wydzielać własną ciemność,
ciemnoniebieską, przejrzystą mgiełkę, która przyciemnia je od garbatych grzbietów w dół.
Wielofałdowe, bezgłośne góry Meksyku.
A daleko, u podnóża, leżą białe plamki Huayapy wśród jeziora drzew.
Jest sobota i białe kropki mężczyzn ciągną ścieżką w dół, przez nagie garby ku równinie,
za ciemnym migotaniem osłów, za ciemnym kiwaniem głowy kobiety,
która jedzie między koszami.

— D. H. Lawrence, „Mornings in Mexico” Market Day · przekład własny · tekst oryginalny

The dry turf of the valley-bed gleams like soft skin, sunlit and pinkish ochre,
spreading wide between the mountains that seem to emit their own darkness,
a dark-blue vapor translucent, sombring them from the humped crests downwards.
The many-pleated, noiseless mountains of Mexico.
And away on the footslope lie the white specks of Huayapa, among its lake of trees.
It is Saturday, and the white dots of men are threading down the trail over the bare humps to the plain,
following the dark twinkle-movement of asses, the dark nodding of the woman's head
as she rides between the baskets.

Ale o Guaxace nie powiem już nic więcej, tylko zakończę,
że ma tak umiarkowane powietrze, tak obfituje w owoce
i we wszystko, czego potrzeba do życia,
tak dogodnie leży między Morzem Północnym a Południowym,
mając od północy San Juan de Ulúa, a od południa Tecoantepeque,
mały i nieufortyfikowany port,
że żadnego miejsca nie pragnąłem tak zamieszkać, póki byłem w tamtych stronach,
jak Guaxaca.

— Thomas Gage, „The English-American, His Travail by Sea and Land (1648)” rozdz. XIV · przekład własny · tekst oryginalny

But of Guaxaca I shall say no more, but conclude
that it is of so temperate an aire, so abounding in fruits,
and all provision requisite for mans life,
so commodiously situated between the North and South Sea,
having on the North side St. John de Ulhua, and on the South Tecoantepeque
a small and unfortified harbour,
that no place I so much desired to live in whilest I was in those parts
as in Guaxaca.

Co widać z siodła

• Agawa i palenques: w dolinie Tlacoluli i wokół Matatlán stoki pokrywają rzędy niebieskozielonych rozet agawy. Przy drodze stoją szyldy mezcal artesanal, a nad podwórkami palenques unosi się dym z pieców w ziemi. Ładowane na ciężarówki piñas wyglądają jak wielkie ananasy.
• Od kaktusów do sosen: w suchych dolinach i w Cañadzie rosną kaktusy kolumnowe, często posadzone jako żywe płoty, a obok opuncje i krzaki kolczastych akacji. Kilkaset metrów wyżej zaczynają się lasy sosnowo-dębowe z brodami oplątwy (heno) na gałęziach. Najwyżej, na grzbietach często spowitych mgłą, pnie i gałęzie obrastają mchy i porosty.
• Topes: progi zwalniające przed każdą wsią, szkołą i skrzyżowaniem, często niepomalowane i bez znaku, czasem w postaci rzędu metalowych guzów (vibradores). Najlepiej zwalniać na widok pierwszych domów.
• Napisy na skałach i murach: nazwy partii i kandydatów malowane na skałach przy szosie, na murach (bardas) i przystankach. Zostają długo po wyborach, a w gminach rządzących się zwyczajami zamiast partii widać ogłoszenia zgromadzeń i tequio.
• Comedores i stragany: przy drodze stoją budki z blachy z napisem comedor, jest comida corrida (zestaw dnia), tortille prosto z glinianego komala, sprzedawcy owoców i wody kokosowej. Nad wybrzeżem i na Przesmyku po miasteczkach jeżdżą trzykołowe mototaxis.
• Kościoły i krzyże: w wielu wsiach stoją potężne kościoły z XVI–XVIII w., wyższe od wszystkiego dookoła, o grubych, przysadzistych murach, bo trzęsienia ziemi są tu częste. Przy szosach stoją krzyże i kapliczki w miejscach wypadków, a w listopadzie przy grobach i ołtarzach leżą świeże aksamitki.
• Szosa 175 przez Sierra Sur: za Miahuatlán droga wspina się do ok. 2500 m przy San José del Pacífico, a potem przez kilkadziesiąt kilometrów krętych zjazdów schodzi do Pochutli nad Pacyfikiem. Po drodze są plantacje kawy w cieniu drzew, uprawianej tu od końca XIX w. (okolice Pluma Hidalgo), suszarnie ziaren na podwórkach i mgła, która w kilka minut zamyka widoczność.
• Wybrzeże: palmy kokosowe, laguny namorzynowe za wydmami (Manialtepec koło Puerto Escondido, Chacahua, park narodowy od 1937 r.) i małe łodzie rybackie wyciągane na plażę. W Mazunte i sąsiednim San Agustinillo do 1990 r. zabijano żółwie morskie na mięso i skóry. Po zakazie połowu ich plaże są chronione, a w Mazunte działa ośrodek badań i ochrony żółwi [do sprawdzenia].