Region · Włochy
Sardegna / Sardigna (Sardynia)
| Stolica | Cagliari |
|---|---|
| Powierzchnia | ok. 24 100 km², druga co do wielkości wyspa Morza Śródziemnego |
| Ludność | ok. 1,6 mln |
| Status | region autonomiczny o statusie specjalnym (od 1948 r.) |
| Języki | włoski i sardyński; w Alghero kataloński, w Carloforte liguryjski |
| Najwyższy szczyt | Punta La Marmora w masywie Gennargentu, 1834 m |
| UNESCO | Su Nuraxi w Barumini (1997); śpiew a tenore (2005, dziedzictwo niematerialne) |
O regionie
Sardynia to wyspa starych gór, a nie wulkanów: granit i łupki w głębi lądu należą do najstarszych skał Europy, a wapienne płaskowyże wschodu pocięte są wąwozami i jaskiniami. Środek wyspy zajmują pastwiska, lasy dębu korkowego i masyw Gennargentu, wybrzeże ma prawie 1900 km, od białych plaż wschodu po klify zachodu. Wyspa jest prawie tak duża jak Sycylia, a mieszka na niej trzy razy mniej ludzi, więc poza kurortami i miastami drogi są puste, a krajobraz pasterski.
Historia zaczyna się od kultury nuragicznej epoki brązu (ok. 1800–900 p.n.e.), która zostawiła ok. 7000 kamiennych wież, święte studnie, grobowce gigantów i posągi wojowników z Mont'e Prama. Potem przyszli Fenicjanie i Kartagina (Tharros, Nora), od 238 r. p.n.e. Rzym, który eksploatował zboże i kopalnie, ale nigdy w pełni nie podporządkował górali z Barbagii. Po Bizancjum, w średniowieczu, wyspa podzieliła się na cztery niezależne królestwa, judykaty: Cagliari, Arboreę, Torres i Gallurę. Najdłużej przetrwała Arborea z Oristano. Jej władczyni Eleonora d'Arborea ogłosiła w 1392 r. Carta de Logu, zbiór praw spisany po sardyńsku, który obowiązywał aż do 1827 r. i jest dziś symbolem sardyńskiej tożsamości.
Od XIV do początku XVIII w. Sardynią rządziła Aragonia, a potem Hiszpania; z tego czasu pochodzą wieże strażnicze na wybrzeżu i katalońskie Alghero. W 1720 r. wyspa przeszła na książąt Sabaudii, którzy przyjęli tytuł królów Sardynii. Królestwo Sardynii z Turynem jako stolicą zjednoczyło w 1861 r. Włochy, więc to od tej wyspy wzięło nazwę państwo, które stworzyło nowoczesne Włochy. Sama Sardynia pozostała jednak biedna: malarię wytępiono dopiero w latach 1946–1950, a w głębi wyspy jeszcze w XX w. żyła tradycja zemsty rodowej i porwań dla okupu.
Sardyńczycy są dumni z odrębności. Sardyński jest osobnym językiem romańskim, uważanym za jeden z najbliższych łacinie; na tablicach przy wjazdach do wsi widać dwie nazwy, włoską i sardyńską. Wyspa żyje z turystyki, owiec (ok. 40% owiec Włoch, mleko na ser pecorino) [do sprawdzenia], korka, wina i kamienia. Region Barbagii i Ogliastry jest jedną z „niebieskich stref”, gdzie odsetek stulatków należy do najwyższych na świecie.
Kuchnia i zwyczaje
- Pane carasau: cienkie jak papier, chrupiące placki pasterzy, które wytrzymują miesiące; skropione oliwą i posolone to pane guttiau.
- Porceddu: prosię pieczone powoli na rożnie nad ogniem z drewna i mirtu, danie świąt i pasterskich obiadów.
- Culurgiones i malloreddus: pierożki z ziemniakami, pecorino i miętą, zawijane jak kłos, oraz drobne kluseczki z szafranem.
- Pecorino sardo i fiore sardo: sery z mleka owczego; casu marzu z żywymi larwami to lokalna osobliwość, oficjalnie zakazana w handlu.
- Seadas: smażony pieróg z serem, polany miodem, często gorzkim miodem z chruściny (corbezzolo).
- Napoje: czerwone wino Cannonau, białe Vermentino, likier z mirtu (mirto) na koniec posiłku.
- Święta: w maju procesja Sant'Efisio w Cagliari, w lipcu gonitwa S'Ardia w Sedilo, w sierpniu Redentore w Nuoro i Candelieri w Sassari [daty do sprawdzenia]; karnawały w głębi wyspy z maskami Mamuthones i Issohadores.
- Śpiew a tenore: cztery męskie głosy, w tym gardłowy bassu, naśladujące dźwięki pastwisk; od 2005 r. na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO.
Co widać z siodła
- Nuragi: stożki z ogromnych kamieni na wzgórzach przy drodze, często na polach między owcami; brązowe tablice z napisem nuraghe wskazują większe.
- Dęby korkowe: pnie obdarte z kory do wysokości człowieka, rdzawe po świeżym zdarciu; korek zdejmuje się co ok. 10 lat.
- Czerwone domy przy drogach: dawne domy drogowców (case cantoniere) państwowego zarządu dróg, dziś często opuszczone albo zamienione na bary.
- Znaki z dziurami po śrutach: w głębi wyspy wiele tablic drogowych jest przestrzelonych; to stary, ponury żart myśliwych, a nie znak zagrożenia.
- Zwierzęta na jezdni: owce, kozy, krowy i półdzikie świnie, zwłaszcza w górach i za zakrętami; trzeba się z nimi liczyć o każdej porze.
- Wieże strażnicze na wybrzeżu: okrągłe wieże z XVI–XVII w., postawione za Hiszpanów przeciw piratom z Afryki.
- Murki z kamienia (muretti a secco): granice pastwisk układane bez zaprawy, ciągnące się kilometrami po wzgórzach.
Źródła: it.wikipedia.org/wiki/Sardegna, en.wikipedia.org/wiki/Sardinia, en.wikipedia.org/wiki/Nuragic_civilization, en.wikipedia.org/wiki/Judicates_of_Sardinia, en.wikipedia.org/wiki/Eleanor_of_Arborea, en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Sardinia, en.wikipedia.org/wiki/Sardinian_language, en.wikipedia.org/wiki/Blue_Zone, ich.unesco.org/en/RL/canto-a-tenore-sardinian..., whc.unesco.org/en/list/833