Region · Słowacja

Spiš (Spisz)

Nazwy	Spiš (słow.), Zips (niem.), Szepes (węg.), Scepusium (łac.)
Powierzchnia	ok. 3,7 tys. km², z tego w Polsce ok. 195 km² (Polski Spisz)
Miasta	Poprad, Spišská Nová Ves, Kežmarok (Kieżmark), Levoča (Lewocza), Stará Ľubovňa (Stara Lubowla)
Góry Lewockie	Čierna hora 1289 m; w latach 1953–2010 obszar wojskowy Javorina, ok. 316 km²
UNESCO	Spišský hrad z Spišską Kapitułą i Žehrą (1993), Levoča (rozszerzenie wpisu, 2009), drewniany kościół artykularny w Kieżmarku (2008)
Kuchnia	Spišské párky – parówki w baraniej osłonce, gwarantowana tradycyjna specjalność UE od 2011 r.
Święta	pierwszy weekend lipca – pielgrzymka na Mariánską horę w Lewoczy; zwykle drugi weekend lipca – festiwal rzemiosła EĽRO w Kieżmarku

O regionie

Ten opis przyjmuje granice historyczne, czyli dawny komitat spiski Królestwa Węgier, a nie dzisiejsze okresy. Spisz zaczyna się na północy na Dunajcu i w Pieninach, gdzie Zamagurze (Zamagurie) za Spiską Magurą z wsiami Osturňa i Jezersko jest krainą Górali spiskich. Na zachodzie sięga Tatr Wysokich i Bielskich, w środku kotlinę Popradu i Kotlinę Hornadzką, a na południu Słowacki Raj i Rudawy Spiskie. Od 1920 r., po decyzji Rady Ambasadorów w Spa z 28 lipca, kilkanaście wsi na północy, m.in. Niedzica, Łapsze i Jurgów, należy do Polski. W środku regionu leżą Góry Lewockie (Levočské vrchy): fliszowy płaskowyż z piaskowców i łupków, z Čierną horą (1289 m) jako najwyższym szczytem. Ich wschodnie stoki, schodzące do doliny Torysy koło Nižnego Slavkova, Brezovicy i Lipan, należały już do komitatu szaryskiego.

Po najeździe mongolskim z lat 1241–1242 królowie węgierscy sprowadzili na Spisz osadników z Nadrenii, Flandrii, Saksonii i Śląska. W 1271 r. Stefan V nadał spiskim Sasom przywileje, a ich wspólnota z Lewoczą na czele rządziła się własnym prawem, Zipser Willkür. 8 listopada 1412 r. Zygmunt Luksemburski pożyczył od Władysława Jagiełły 37 tys. kop groszy praskich i dał w zastaw Lubowlę, Podoliniec i Gniazda oraz 13 miast spiskich, m.in. Lubicę, Spiską Sobotę, Poprad i Spiskie Podgrodzie (bez zamku). Starostwo spiskie z siedzibą na zamku w Lubowli było polskie do 1769 r. Jednym z pierwszych starostów był Zawisza Czarny (1420–1428), a najdłużej trzymali je Lubomirscy. W 1769 r. wkroczyły wojska austriackie, a w 1772 r. ziemie te formalnie wróciły do Węgier.

Levoča (Lewocza) wzbogaciła się na handlu przy trakcie z Węgier do Krakowa i ma do dziś mury i prostokątny rynek, a w kościele św. Jakuba stoi ołtarz z warsztatu Mistrza Pawła, ukończony w 1517 r. Ma ok. 18,6 m i uchodzi za najwyższy gotycki ołtarz drewniany. Spišský hrad (Zamek Spiski), wzmiankowany od 1120 r., zajmuje na trawertynowym wzgórzu ok. 3,9 ha i jest jednym z największych zespołów zamkowych na Słowacji. Spłonął w 1780 r., a od 1993 r. jest na liście UNESCO razem ze Spiską Kapitułą, siedzibą biskupów spiskich od 1776 r. Kežmarok (Kieżmark) dostał prawa miejskie w 1269 r. Nazwa pochodzi od niemieckiego Käsemarkt, „targ serowy”. W mieście urodził się Imre Thököly (1657–1705), przywódca powstania antyhabsburskiego, pochowany w kaplicy przy nowym kościele ewangelickim.

XX wiek opróżnił region dwa razy. Jesienią 1944 r. Niemcy spiscy zostali w większości ewakuowani przed frontem, a w 1946 r. część tych, którzy wiosną 1945 r. wrócili, wysiedlono do Niemiec. Dawny dialekt przetrwał głównie w Chmeľnicy koło Lubowli. Między lutym a kwietniem 1952 r. armia czechosłowacka wysiedliła w Górach Lewockich cztery wsie: Blažov, Dvorce, Ruskinovce i Ľubické Kúpele. Ruskinovce, miasteczko z prawami spiskich Sasów od 1271 r., rozebrano, a materiał poszedł na drogi. Od 1 stycznia 1953 r. działał tu obszar wojskowy Javorina. Ćwiczenia zakończono 31 grudnia 2005 r., a rozporządzenie rządu nr 455/2010 Z.z. zniosło obszar od 1 stycznia 2011 r. i podzieliło jego 316 km² między 19 gmin. W czerwcu 2026 r. minister obrony Robert Kaliňák zapowiedział powrót wojska: porozumienia z właścicielami w ciągu ok. 3 lat, pełna rozbudowa poligonu za ok. 15 lat. Sprzeciwiają się gminy, kraj preszowski i restytuenci (stan na 2026-10, źródła: TASR, STVR) [sprawdzić przed każdym wyjazdem].

Dziś Spisz żyje z turystyki pod Tatrami i w Słowackim Raju, z lasów i rolnictwa. Słowacki Raj to krasowy płaskowyż z wąwozami i wodospadami, przez które szlaki prowadzą po drabinkach, łańcuchach i kładkach. Od 1964 r. był tu pierwszy na Słowacji obszar chronionego krajobrazu, a od 1988 r. jest park narodowy. Jego południowy skraj z Dobšiną, Stratenou i Dedinkami leży już w Gemerze.

Ołtarz główny kościoła św. Jakuba w Lewoczy z warsztatu Mistrza Pawła (1517), wysoki na ok. 18,6 m Fot. Gerda Arendt, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Drewniany kościół artykularny w Kieżmarku, od 2008 r. na liście UNESCO Fot. Zuzana Medveová, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Kuchnia i zwyczaje

Spišské párky: cienkie parówki z wołowiny i wieprzowiny z papryką, w baraniej osłonce, które pękają z trzaskiem. Według wniosku do rejestru UE zaczął je robić rzeźnik Štefan Varsányi ze Spišskiego Podhradia na jarmarki pod zamkiem, a po otwarciu bocznicy kolejowej rano wysyłano je pociągiem do Budapesztu. Od 2011 r. są gwarantowaną tradycyjną specjalnością UE, wspólną dla Słowacji i Czech.
Na stole, jak w całej Słowacji, bryndzové halušky (kluseczki z owczym serem bryndzą), pierogi (pirohy) i zupa z kiszonej kapusty (kapustnica).
Mariánska púť: na przełomie czerwca i lipca przez tydzień pielgrzymi idą na Mariánską horę nad Lewoczą, a główna msza jest w niedzielę pierwszego weekendu lipca. Przychodzi kilkaset tysięcy ludzi, także z Polski i Węgier. 3 lipca 1995 r. mszę dla ok. 650 tys. wiernych odprawił tam Jan Paweł II [termin 2027 do sprawdzenia].
EĽRO (Európske ľudové remeslo) w Kieżmarku: od 1991 r., zwykle w drugi weekend lipca, rzemieślnicy z kilku krajów przez trzy dni pokazują na żywo dawne rzemiosła [termin 2027 do sprawdzenia].

Drogi motocyklowe

Z drogami na Spiszu są dwa kłopoty: główne trasy pod Tatrami są ruchliwe (I/66 koło Kieżmarku 11–17 tys. pojazdów na dobę, I/18 koło Popradu 10–19 tys.), a w Górach Lewockich większość szutrów to drogi leśne. Na drogi leśne wolno wjechać pojazdem silnikowym tylko za zgodą właściciela albo zarządcy, a za jazdę bez zgody grozi grzywna do 165 € (ustawa o lasach 326/2005 Z.z., § 25 ust. 3, § 31 ust. 1 lit. d i § 63; wersja obowiązująca od 2026-01-01, slov-lex.sk, sprawdzone 2026-10-23). Natężenie ruchu poniżej pochodzi z ogólnokrajowego spisu ruchu z lat 2022–2023 (Slovenská správa ciest) i oznacza pojazdy na dobę w obu kierunkach.

Góry Lewockie: Levoča – Uloža – Brutovce – Spišské Podhradie (III/3204, III/3214, III/3216) – ok. 39 km asfaltem przez wsie na wysokości 750–880 m, z podjazdem z Lewoczy pod Krúžok (ok. 970 m) i siodłem między Górami Lewockimi a Braniskiem, na koniec pod Spišský hrad.
III/3216 rozdroże Papučiar – Nižný Slavkov – Brezovica – ok. 9 km doliną w dół do Torysy, już na Szaryszu. Ruch ok. 1000 pojazdów na dobę, ale aż 23% to ciężarówki.
III/3225 Levoča – Levočská Dolina – ok. 11 km doliną na północ, do kempingu i zalewu. Za Lewoczą jeździ tu ok. 2290 pojazdów na dobę, dalej już tylko ok. 220. To droga ślepa: dalsze asfalty w stronę Torysek i dawnego poligonu to drogi leśne za szlabanami.
Betonowa droga Ľubica – Ľubické Kúpele – Ihľany – ok. 9 km dawnej drogi wojskowej po zachodnim skraju gór. W OpenStreetMap stoi bez zakazu wjazdu, ale jej status prawny i szlabany są [do sprawdzenia]; asfalt z Ľubicy na południe kończy się zakazem wjazdu przed Levočską Doliną.
II/542 przez Magurské sedlo (949 m) – ze Spišskiej Belej przez Spiską Magurę do Zamagurza i Spišskiej Starej Vsi. Na odcinku przez przełęcz jeździ ok. 1380 pojazdów na dobę, w tym 15% ciężarówek.
Słowacki Raj: Dobšiná – Stratená – Dedinky – Mlynky – kandydat na osobny opis. I/67 z Dobšiny do Stratenej ma ok. 1700–2050 pojazdów na dobę, II/535 nad zalewem Palcmanská Maša ok. 1000, a dojazd III/3047 do Dedinek ok. 640. W parku narodowym obowiązuje trzeci stopień ochrony, więc poza drogami I–III klasy, drogami gminnymi i parkingami wjazd pojazdem silnikowym jest zakazany, także na drogi gospodarcze i leśne (ustawa 543/2002 Z.z., § 14 ust. 1 lit. a i § 19 ust. 3).

Epickie drogi motocyklowe w regionie

Góry Lewockie: Levoča – Uloža – Brutovce – Spišské Podhradie (III/3204, III/3214, III/3216) – ok. 39 km od drogi I/18 pod Lewoczą do Spišskiego Podhradia: III/3204 i III/3214 ok. 25 km, III/3216 ok. 14 km (OpenStreetMap, szacunkowo); powrót I/18 do Lewoczy ok. 15 km

Co widać z siodła

Spišský hrad na białym, trawertynowym wzgórzu widać z daleka, z autostrady D1 i drogi I/18. Obok wznosi się Dreveník, największy obszar trawertynu na Słowacji, chroniony od 1925 r. Trawertyn osadziły tu źródła wód mineralnych na uskoku, a koło Spiskiej Kapituły, w rezerwacie Sivá Brada, wciąż bije źródło wody mineralnej.
Bazylikę Nawiedzenia NMP na Mariánskiej horze (782 m) nad Lewoczą widać z drogi do Levočskiej Doliny, która biegnie u stóp wzgórza.
We wsiach Gór Lewockich (Uloža, Torysky, Repaše) stoją rzędy trójdzielnych domów z bali, z dachami gontowymi, wzdłuż potoku. Wsie na południowych stokach przeszły od XIII do XV w. kolonizację wołoską, czyli osadnictwo pasterzy, a w Toryskach stoi cerkiew greckokatolicka z 1861 r.
Szlabany na asfaltach w głąb gór i puste polany po dawnych wsiach to ślady poligonu. W Ruskinovcach w miejscu rozebranego gotyckiego kościoła św. Agnieszki stoi drewniana kaplica, a raz w roku odprawia się tam mszę.
Z płaskowyżu nad Lewoczą, np. z Uložy, w pogodny dzień widać Tatry Wysokie na północnym zachodzie. Góry Lewockie leżą w ich cieniu opadowym, z 700–900 mm opadu na rok.

Źródła (38)