Nazwa mówi, skąd patrzono: Trás-os-Montes to kraina „za górami”, czyli na wschód od pasm Marão, Alvão i Gerês, które oddzielają ją od wilgotnego wybrzeża. Opis przyjmuje granice dawnej prowincji Trás-os-Montes e Alto Douro z 1936 r.: 31 gmin, czyli dystrykty Vila Real i Bragança oraz Lamego i trzy inne gminy na południowym brzegu Douro, a do tego Vila Nova de Foz Côa. Dziś to część regionu Norte. Północ to Terra Fria, wysokie, chłodne płaskowyże z żytem i bydłem; południe to Terra Quente, gorące doliny Douro i jego dopływów. Miejscowe porzekadło mówi o „dziewięciu miesiącach zimy i trzech piekła”, a 14 lipca 2022 r. stacja w Pinhão zanotowała 47 °C.

Historię Górnego Douro pisało wino. Nazwa „wino z Porto” pojawia się w 1675 r., a eksportem rządzili kupcy angielscy. Żeby ograniczyć ich wpływy i podnieść jakość, premier Sebastião José de Carvalho e Melo, późniejszy markiz Pombal, założył 10 września 1756 r. królewską Companhię Geral da Agricultura das Vinhas do Alto Douro. W latach 1758–1761 wytyczyła ona granice winnic, z których wolno było robić wino eksportowe, i postawiła 335 granitowych słupów z napisem „Feitoria”; tak powstał pierwszy formalnie wytyczony region winiarski świata. Od 1863 r. winnice niszczyła filoksera, a w 1887 r. kolej wzdłuż Douro zaczęła odbierać pracę płaskodennym łodziom rabelo, które spławiały beczki do piwnic w Vila Nova de Gaia. W 2001 r. krajobraz winnic Alto Douro wpisano na listę UNESCO.

To kraina oddalona, uboga i wyludniająca się, z jedną z najwyższych w kraju liczb emigrantów. Miguel Torga (1907–1995), pisarz i lekarz z São Martinho de Anta koło Sabrosy, laureat Nagrody Camõesa z 1989 r., nazwał ją w odczycie z 1941 r. „cudownym królestwem” („Um Reino Maravilhoso”). Na samym wschodzie, w okolicy Miranda do Douro, przetrwał mirandês, język z rodziny astur-leońskiej, krewny asturyjskiego; ustawa z 29 stycznia 1999 r. uznała prawa jego użytkowników. Według badania z 2020 r. zna go ok. 3500 osób, a na co dzień używa ok. 1500.

Gospodarkę doliny wciąż wyznacza wino: region Douro ma ok. 45 tys. ha winnic, a tarasy na łupkowych zboczach budowano przez stulecia. Porto to wino wzmacniane: fermentację przerywa się dodatkiem winnego destylatu, więc zostaje słodkie i ma 19–22% alkoholu. Na płaskowyżach wypasa się bydło rasy mirandesa i owce churra mirandesa; mięso obu ma chronioną nazwę pochodzenia.