Region · Hiszpania
Comunitat Valenciana (Wspólnota Walencka)
| Stolica | Walencja (València) |
|---|---|
| Powierzchnia | 23 255 km², 3 prowincje: Alicante, Castellón, Walencja |
| Ludność | ok. 5,4 mln (2025) |
| Języki | walencki i hiszpański, oba urzędowe; po walencku mówi ok. połowa mieszkańców (2021) |
| Święta | 9 października – Dzień Wspólnoty (zdobycie Walencji w 1238 r.); Fallas 15–19 marca |
| UNESCO | giełda jedwabiu w Walencji (1996), gaj palmowy w Elche (2000), Misteri d'Elx (2001), Fallas (2016) |
O regionie
Wspólnota Walencka to długi pas wybrzeża od delty Ebro po Murcję. Przy morzu ciągnie się płaska, żyzna równina z mułu rzek: horta, czyli ogrody warzywne, sady pomarańczowe i pola ryżowe wokół laguny Albufera. Kilkadziesiąt kilometrów w głąb lądu wyrastają góry na granicy z Aragonią i Kastylią: na północy Maestrat i Els Ports z Morellą, na zachodzie Serranos z Chelvą, a na południu, wokół Alicante i Elche, klimat staje się półpustynny. Z gór spływają barrancos, koryta suche przez większość roku. 29 października 2024 r. po ulewie barranco del Poyo zalało przedmieścia Walencji i powódź zabiła w regionie 229 osób; po wcześniejszej, z 1957 r., przełożono koryto Turii poza miasto, a w starym urządzono park.
Iberowie zostawili tu Damę z Elche, kamienne popiersie z V–IV w. p.n.e., odkopane 4 sierpnia 1897 r. na wzgórzu L'Alcúdia. Rzymianie założyli Walencję w 138 r. p.n.e. W czerwcu 1094 r., po 19 miesiącach oblężenia, zdobył ją Cyd i rządził nią aż do śmierci w 1099 r.; wdowa Jimena utrzymała miasto do 1102 r., po czym chrześcijanie je spalili i opuścili. Na stałe zdobył Walencję 9 października 1238 r. Jakub I Aragoński. Utworzył osobne królestwo w Koronie Aragońskiej, z własnymi prawami, Furs, ogłoszonymi uroczyście w 1261 r. W XV w. przeżyło złoty wiek literatury: wtedy Walencjanin Joanot Martorell napisał rycerski romans „Tirant lo Blanc”. Dwa ciosy przyszły później: w 1609 r. wygnano ok. 120 tys. moriskosów, potomków muzułmanów, czyli mniej więcej jedną trzecią mieszkańców, a po bitwie pod Almansą (25 kwietnia 1707 r.) Filip V Burbon zniósł Furs. Xàtivę, która stawiła mu opór, kazał spalić; w tamtejszym muzeum jego portret wisi od 1940 r. do góry nogami.
Walencki to według Akademii Języka Walenckiego (orzeczenie z 2005 r.) ten sam język, którym mówi się w Katalonii i na Balearach. Rozumie go ok. 76% mieszkańców, mówić potrafi ok. 51% (2021). Pas w głębi lądu, ok. ćwierci terytorium, od wieków mówi po hiszpańsku: m.in. Rincón de Ademuz, Serranos i Alto Palancia, a od zarazy z 1648 r. także Vega Baja z Torreviją. Na trasie słychać więc na zmianę jeden i drugi język: w Elche, Morelli i Peñíscoli walencki, w Torrevieji, Chelvie i Ademuz hiszpański.
Region to czwarta gospodarka Hiszpanii. Daje ok. połowy hiszpańskich cytrusów, a Hiszpania jest największym na świecie eksporterem świeżych cytrusów. W prowincji Castellón, wokół Vila-real, Onda i l'Alcora, powstaje ponad 90% hiszpańskich płytek ceramicznych. Na wybrzeżu Costa Blanca i Costa del Azahar żyje się z turystyki.
Kuchnia i zwyczaje
- Paella valenciana: ryż z kurczakiem, królikiem, zieloną fasolką (bajoqueta), fasolą garrofó i szafranem, gotowany na ogniu w płaskiej patelni, od której danie wzięło nazwę (paella to po walencku patelnia). Narodziła się wśród pól ryżowych nad Albuferą, a najlepsza jest przypieczona warstwa z dna, socarrat.
- Horchata de chufa: zimny, mleczny napój z bulw cibory jadalnej (chufa), pochodzący z Alboraya pod Walencją; pije się ją z podłużnymi bułeczkami fartons. W lipcowy upał idealna.
- Fallas w Walencji, 15–19 marca: satyryczne konstrukcje z kukłami stawiane na ulicach i palone w noc św. Józefa, 19 marca (cremà); od 1934 r. jedną kukłę (ninot) mieszkańcy co roku ułaskawiają głosowaniem.
- Misteri d'Elx, 14–15 sierpnia: średniowieczny śpiewany dramat o Wniebowzięciu w bazylice w Elche, grany wyłącznie przez mężczyzn; w 1632 r. papież Urban VIII pozwolił go wystawiać mimo zakazu przedstawień w kościołach.
Co widać z siodła
- Sady cytrusowe: równe rzędy ciemnozielonych, kulistych drzew wzdłuż dróg wokół Walencji, przecięte kanałami nawadniającymi (séquies), a bliżej Elche coraz więcej palm daktylowych.
- Walenckie nazwy na tablicach, często obok hiszpańskich: València, Alacant, Castelló, Elx. To znak, że jesteś w krainie walenckiego; w Chelvie i dalej doliną Turii po Ademuz usłyszysz już tylko hiszpański.
- Różowa tafla laguny pod Torreviją widoczna z drogi, a za nią, w Elche, gaj 200–300 tys. palm w środku miasta.
- W Maestrat i Els Ports, przed Morellą: tarasy na stokach podparte murkami z kamienia układanego bez zaprawy i kamienne szałasy, barraques. Sztuka suchego muru jest od 2018 r. na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO; w Vilafranca jest jej poświęcone muzeum.
Źródła: es.wikipedia.org/wiki/Comunidad_Valenciana, es.wikipedia.org/wiki/Valencia, es.wikipedia.org/wiki/Idioma_valenciano, es.wikipedia.org/wiki/Fueros_de_Valencia, es.wikipedia.org/wiki/Expulsión_de_los_moriscos, es.wikipedia.org/wiki/Batalla_de_Almansa, en.wikipedia.org/wiki/Lordship_of_Valencia, es.wikipedia.org/wiki/Dama_de_Elche, es.wikipedia.org/wiki/Misterio_de_Elche, es.wikipedia.org/wiki/Fallas, es.wikipedia.org/wiki/Paella_valenciana, es.wikipedia.org/wiki/Horchata_de_chufa, justiciaalimentaria.org/wp-content/uploads/20..., repositori.uji.es:443/xmlui/handle/10234/1657..., www.valenciabonita.es/2018/11/29/piedra-en-se..., www.congreso.es/docu/expo/DANA/Accesible.pdf