Cotopaxi to podręcznikowy wulkan: niemal idealny stożek o wysokości 5897 m, z lodowcem od ok. 5000 m w górę, wyrastający z wyżyny na ok. 3800 m. Leży ok. 50 km na południe od Quito i to on najczęściej jest symbolem Avenida de los Volcanes, doliny między dwoma pasmami Andów, wzdłuż której biegnie Panamericana. Krater ma ok. 800 na 550 m i ok. 250 m głębokości. Lodowiec na równiku, kilkadziesiąt kilometrów od stolicy, sprawia, że wulkan jest jednocześnie piękny i groźny: przy erupcji topniejący lód zamienia się w lahary, rzeki błota i kamieni.

Pierwszą erupcję zapisano w 1534 r., w czasie hiszpańskiego podboju; od tamtej pory naliczono ich ok. 87. 19 czerwca 1742 r. wybuch obserwowali Pierre Bouguer i Charles Marie de La Condamine z francuskiej ekspedycji, która mierzyła kształt Ziemi na równiku. Erupcje z 1744 i 1768 r. zniszczyły kolonialne miasto Latacunga, a 26 czerwca 1877 r. lahary spłynęły dolinami na ponad 100 km i znów zrównały Latacungę z ziemią. W sierpniu 2015 r. wulkan obudził się ponownie: wybuchy freatyczne, tysiące trzęsień ziemi i ok. 300 tys. ludzi w strefie zagrożenia; kolejna faza erupcji zaczęła się w październiku 2022 r.

Na szczyt pierwszy wszedł 28 listopada 1872 r. niemiecki geolog Wilhelm Reiss z Ekwadorczykiem Ángelem Escobarem; 70 lat wcześniej, w 1802 r., Alexander von Humboldt doszedł tylko do ok. 4500 m. Park narodowy utworzono 11 sierpnia 1975 r. Chroni wulkan, sąsiednie Rumiñahui i Sincholagua oraz páramo, po którym chodzą półdzikie konie, jelenie wirginijskie, puma i kondor. Na równinie pod stożkiem, na wysokości ok. 3800 m, leży laguna Limpiopungo, a strefa wiecznego śniegu zaczyna się na Cotopaxi średnio od ok. 4800 m.