Santa María de Eunate stoi samotnie wśród pól pszenicy w dolinie Valdizarbe (bask. Ilzarbe), ok. 2 km od wsi Muruzábal i ok. 23 km od Pampeluny. Nie ma przy niej wsi, zamku ani klasztoru, tylko dom opiekunów i drogi. Przechodzi tędy szlak aragoński do Santiago, który schodzi z przełęczy Somport, wchodzi do Nawarry przez Sangüesę i kilka kilometrów dalej, w Puente la Reina, łączy się ze szlakiem nawarskim z Roncesvalles i Pampeluny. Kościół zbudowano w drugiej połowie XII w., według tradycji ok. 1170 r., za panowania króla Nawarry Sancha VI Mądrego; część badaczy przesuwa budowę bliżej 1210 r. W średniowiecznych dokumentach miejsce nazywa się Onat, Onate albo Unat. Nazwę Eunate upowszechnił dopiero nawarski pisarz Juan Iturralde y Suit (1840–1909). Czyta się ją po baskijsku jako „sto drzwi” (ehun ate), od łuków arkady, choć łuków nie ma stu; dawne Onate tłumaczy się raczej jako „dobra brama”.

Kościół ma plan nieregularnego ośmioboku, każdy bok i każdy kąt jest trochę inny, a ósmy bok zastępuje absyda, półkolista wewnątrz i pięcioboczna z zewnątrz. Nad dachem stoi dzwonnica w formie ściany z dwoma dzwonami i kwadratowa wieżyczka ze schodami na dach, obie dobudowane później. Wewnątrz osiem żeber o kwadratowym przekroju schodzi się pośrodku sklepienia bez wspólnego zwornika. Taki układ przypomina sklepienia z czasów kalifatu kordobańskiego i jest jednym ze śladów sztuki muzułmańskiej na szlaku pielgrzymim. Światło wpada przez małe okna z alabastrowymi płytkami i przez małe świetliki w sklepieniu, które kiedyś zamurowano i otwarto ponownie przy pracach w 1940 r. Wokół kościoła, w odległości ok. 4 m od murów, biegnie wolno stojąca ośmioboczna arkada, przez co Eunate często bierze się za krużganek bez klasztoru. Z czasów budowy pochodzą tylko trzy odcinki od północy, z parami kolumn i rzeźbionymi głowicami. Resztę, na prostych kwadratowych filarach, odbudowano zapewne w XVII albo XVIII w. Bardzo podobny ośmioboczny kościół Santo Sepulcro stoi w Torres del Río, ok. 55 km dalej na zachód przy szlaku francuskim, tylko bez arkady.

Nie wiadomo, kto i po co zbudował Eunate, i właśnie dlatego krąży o nim tyle teorii. Od końca XIX w. ośmiobok kojarzono z templariuszami i z rotundą Grobu Pańskiego w Jerozolimie, na której wzór wznoszono w Europie kościoły na planie centralnym. Żaden dokument nie potwierdza jednak obecności zakonu w tej okolicy, a opiekunowie kościoła uważają tę teorię za praktycznie odrzuconą. Inni widzieli tu szpital joannitów dla pielgrzymów, kościół wsi, która zniknęła, albo cmentarz pielgrzymów: kościół stoi z dala od osad, a w grobach w jego obrębie miano znaleźć muszle św. Jakuba [do sprawdzenia: kiedy i w jakich badaniach]. Według tradycji, o której mówią też dawne akta sądowe, fundatorką była można pani albo „królowa” Sancha; już w XVII w. historycy spierali się, czy była królową, czy tylko damą. Miejsce miało być wtedy kryjówką złodziei, więc kazała tu zbudować kościół, dom i założyć bractwo, a sama chciała tu spocząć. Przy badaniach pod arkadą rzeczywiście trafiono płytko na dobrze zachowany szkielet, ale nie da się powiedzieć, czyj.

Pewne jest tylko bractwo. W 1219 r. niejaki Don Brun zapisał winnicę koło kościoła „moim współbraciom z Onat” (ad meos cofratres del Onat), więc bractwo okolicznych wsi istniało już ok. 1200 r. Jego najstarsze zachowane ustawy pochodzą z 1487 r. i odwołują się do jeszcze starszych, a ostatni członek zmarł w 1816 r. Bractwo odnowiono w 1997 r.; ma dziś ponad 600 członków, którzy co roku w ostatnią sobotę maja przychodzą do Eunate w romerii. Kościół jest zabytkiem od dekretu z 3 czerwca 1931 r., tego samego, który objął ochroną most w Puente la Reina. Figura Matki Bożej w ołtarzu to kopia zaginionej romańskiej rzeźby. Pielgrzymi opowiadają o zwyczaju, by przed wejściem obejść kościół trzy razy, boso [nie wiadomo, jak stary jest ten zwyczaj].