Region · Rumunia
Maramureș (Marmarosz)
| Granice | historyczny Marmarosz, kotlina górnej Cisy między górami Oaș, Gutâi, Țibleș, Rodniańskimi i Marmaroskimi; w Rumunii ok. 3400 km², ok. 6900 km² za Cisą na Ukrainie |
|---|---|
| Rzeki | Cisa (Tisa) z dopływami Vișeu, Iza, Cosău, Mara i Săpânța |
| Najwyżej | Pietrosul Rodnei, 2303 m; przełęcze Prislop 1416 m i Gutâi 987 m |
| UNESCO | od 1999 r. osiem drewnianych cerkwi; w historycznym Marmaroszu Bârsana, Budești, Desești, Ieud i Poienile Izei, w Kraju Lăpuș Rogoz, w Chioarze Plopiș i Șurdești |
| Ośrodek | Sighetu Marmației (Syhot Marmaroski) nad Cisą, 32,8 tys. mieszk. (2021) |
| Mniejszości | w okręgu Maramureș mieszka ponad 60% Ukraińców Rumunii, większość w siedmiu gminach; w Vișeu de Sus Szpiszacy (Zipserzy) |
| Święta | maj – Tânjaua de pe Mara w Hoteni; ok. 27 grudnia – festiwal zwyczajów zimowych Marmația w Sighecie |
O regionie
Okręg Maramureș, wydzielony w 1968 r., sięga od Baia Mare po przełęcz Prislop, ale ten opis przyjmuje granicę historyczną. Marmarosz to zamknięta kotlina górnej Cisy, otoczona górami Oaș, Gutâi i Țibleș od zachodu i południa, Rodniańskimi na południowym wschodzie i Marmaroskimi na wschodzie i północy. Baia Mare, Kraj Lăpuș (Țara Lăpușului), Chioar i wschodni Codru należą dziś do okręgu, ale historycznie leżały poza Marmaroszem, po drugiej stronie gór. W latach 1919–1920 konferencja pokojowa w Paryżu podzieliła dawny komitat wzdłuż Cisy: północ, ok. dwóch trzecich powierzchni, przypadła Czechosłowacji i jest dziś ukraińskim Zakarpaciem, a Rumunii została południowa część, ok. 3400 km². Z reszty kraju wjeżdża się tu tylko przez przełęcze, m.in. Gutâi (987 m) z Baia Mare i Prislop (1416 m) z Bukowiny. W środku leżą równoległe doliny Săpânței, Mary z Cosău, Izy i Vișeu, a nad Borșą wznosi się Pietrosul Rodnei (2303 m), najwyższy szczyt Karpat Wschodnich w Rumunii. Góry Rodniańskie są od 1990 r. parkiem narodowym, a Góry Marmaroskie wzdłuż granicy z Ukrainą od 2004 r. parkiem przyrody.
Pierwszą wzmiankę o „ziemi Marmaroszu” źródła datują na 1199 r. Węgierscy królowie mieli tu tereny łowieckie, ale Rumuni rządzili się sami: wsie i doliny podlegały kneziom i wojewodom, a wolnych chłopów z górskich wsi nazywano nameși. W połowie XIV w., według tradycji w 1351 r., król Ludwik Węgierski wysłał Dragoșa z Bedeu na wschód od Karpat, by założył tam marchię przeciw Tatarom. Bogdan z Cuhei, były wojewoda Marmaroszu, którego król w 1343 r. nazwał „niewiernym”, przeszedł góry między 1359 a 1365 r. (daty w źródłach się różnią), wypędził potomka Dragoșa i nie uznał zwierzchnictwa Węgier. Tak powstało niezależne Hospodarstwo Mołdawskie. Bogdan spoczywa w Rădăuți na Bukowinie, a jego wieś Cuhea nazywa się dziś Bogdan Vodă i od 2008 r. ma jego pomnik. Wnukowie Dragoșa, Balc i Drag, uposażyli w 1391 r. monastyr Peri, przez ponad 300 lat siedzibę rumuńskich biskupów Marmaroszu; jego ruiny są dziś po ukraińskiej stronie Cisy. Od 1538 r. kraina należała do Siedmiogrodu, od końca XVII w. do Habsburgów, a po 1867 r. do węgierskiej części Austro-Węgier.
Marmarosz był zawsze wielojęzyczny. Rumuni, prawosławni i grekokatoliccy, mieszkali obok Ukraińców (Rusinów), Węgrów, Żydów i niemieckich Szpiszaków, których po 1770 r. sprowadzono do Vișeu i Borșy do pracy w lasach. Dziś w okręgu Maramureș mieszka ponad 60% Ukraińców Rumunii, a w siedmiu gminach są większością, np. w Poienile de sub Munte nad Ruscovą (90,8% według spisu z 2021 r.). W 1930 r. w Sighecie mieszkało 10 526 Żydów na 27 270 mieszkańców. Między 16 a 22 maja 1944 r. węgierskie władze wywiozły z tutejszego getta do Auschwitz blisko 13 tys. osób, wśród nich piętnastoletniego Eliego Wiesela, urodzonego tu w 1928 r., późniejszego laureata Pokojowej Nagrody Nobla (1986). Kilka lat później komunistyczne władze zamknęły w więzieniu w Sighecie, zbudowanym w latach 1896–1897, przedwojenną elitę Rumunii: w latach 1950–1955 zmarło tu co najmniej 53 więźniów, wśród nich były premier Iuliu Maniu (1953) i historyk Gheorghe I. Brătianu. Od 1993 r. poetka Ana Blandiana i pisarz Romulus Rusan urządzali w ruinie więzienia Memoriał Ofiar Komunizmu i Ruchu Oporu; pierwsze sale otwarto w 1997 r.
Marmarosz żyje z lasu, łąk i turystyki. Z lasów Vișeu drewno zwozi do dziś Mocănița, kolej wąskotorowa o rozstawie 760 mm, zbudowana w latach 1930–1933 doliną Vaseru; w sezonie jeżdżą nią też pociągi turystyczne z parowozem do Paltin, ok. 21 km. Gospodarstwa są małe, siano kosi się często ręcznie, a owce wypasa latem na halach. W Baia Borșa wydobywano rudy ołowiu i cynku: 10 marca 2000 r. pękła tama osadnika Novăț i ok. 20 tys. ton szlamu (w części źródeł 20 tys. m³) spłynęło Vișeu do Cisy, zaledwie kilka tygodni po katastrofie cyjankowej w Baia Mare. Borșa jest dziś ośrodkiem narciarskim i bazą wypraw na Pietrosul Rodnei, a wsie nad Izą i Marą przyjmują gości w pensjonatach agroturystycznych.
Kuchnia i zwyczaje
- Horincă: śliwkowa wódka destylowana dwukrotnie, mocniejsza niż țuică, według miejscowych producentów ok. 50%, w domowych wersjach więcej. Częstuje się nią gości na powitanie.
- Balmoș: pasterska kasza z mąki kukurydzianej gotowana w śmietanie albo owczym mleku z serem, potrawa letnich szałasów (stâne) na halach; poza nimi trudno ją znaleźć.
- Strój: w niedzielę i w święta do cerkwi wciąż chodzi się w stroju ludowym. Mężczyźni noszą mały kapelusz clop ze słomy albo filcu, kobiety wełniane zapaski zadie.
- Tânjaua de pe Mara: w maju w Hoteni wieś świętuje pierwszą orkę, a orszak w letnich strojach przechodzi przez wieś [dzień do sprawdzenia]. Zimą, ok. 27 grudnia (w części źródeł 28), Sighet urządza festiwal zwyczajów zimowych Marmația z kolędnikami, maskami, „kozą” i „niedźwiedziem”.
Drogi motocyklowe
Numery dróg według OpenStreetMap, długości szacunkowe (OSRM, stan na 2026-10).
- Przełęcz Prislop: Borșa – Prislop – Cârlibaba (DN18) – z Borșy ok. 23 km podjazdu z sześcioma nawrotami na najwyższą przełęcz drogową Karpat Wschodnich (1416 m); w drugiej połowie sierpnia na przełęczy święto Hora la Prislop [termin do sprawdzenia].
- DN18 przez przełęcz Gutâi (987 m) – ok. 30 km z Baia Sprie do Mara serpentynami przez wulkaniczne Góry Gutâi. W październiku 1914 r. przeszły tędy dwa bataliony 2. pułku Legionów Polskich płk. Zygmunta Zielińskiego, idąc na Syhot. To główna droga z Baia Mare do Sighetu z ruchem ciężarówek, więc bez osobnego opisu.
Epickie drogi motocyklowe w regionie
- Przełęcz Prislop: Borșa – Prislop – Cârlibaba (DN18) – ok. 52 km Borșa – Cârlibaba, z tego ok. 23 km podjazdu z Borșy na przełęcz (OSRM, szacunkowo); podjazd ma ok. 740 m przewyższenia i 6 nawrotów (Climbfinder)
Co widać z siodła
- Bramy maramureskie: dębowe, na trzech rzeźbionych słupach pod daszkiem z gontu, z motywem skręconego sznura, który według wierzeń chroni dom, słońcem i drzewem życia. Stawia się je do dziś, także przed nowymi domami.
- Drewniane cerkwie z gontowym dachem i smukłą wieżą nad zachodnią częścią. Pięć z listy UNESCO stoi w historycznym Marmaroszu: Bârsana, Ieud i Poienile Izei w dolinie Izy, Desești nad Marą i Budești nad Cosău. Cerkiew w Budești pochodzi z 1643 r. i według legendy przechowuje kolczugę hajduka Pintei. W Săpânța wznosi się nowa cerkiew monastyru Săpânța-Peri (1998–2003), mierząca 78 m i uważana za najwyższą drewnianą cerkiew świata.
- Wesoły Cmentarz w Săpânța przy drodze z Sighetu wzdłuż Cisy: ok. 800 dębowych krzyży, malowanych na niebiesko, ze scenami z życia zmarłych i wierszowanymi epitafiami w pierwszej osobie, nieraz złośliwymi. Pierwsze wyrzeźbił w 1935 r. Stan Ioan Pătraș (1908–1977), po nim robił je jego uczeń Dumitru Pop-Tincu (1955–2022) [kto rzeźbi dziś – do sprawdzenia].
- Stogi siana na tyczkach na łąkach w dolinach i na zboczach, a na drogach wozy konne, także po zmroku i bez świateł.
- Vișeu de Sus: dworzec Mocăniței na skraju miasta. Pociągi turystyczne do Paltin jeżdżą w sezonie codziennie (według przewoźnika CFF Vișeu, stan na 2026-10) [rozkład i bilety do sprawdzenia przed wyjazdem].
Źródła (29)
ro.wikipedia.org/wiki/Țara_Maramureșului, en.wikipedia.org/wiki/Maramureș, ro.wikipedia.org/wiki/Pasul_Gutâi, en.wikipedia.org/wiki/Rodna_Mountains, en.wikipedia.org/wiki/Bogdan_I_of_Moldavia, ro.wikipedia.org/wiki/Bogdan_Vodă,_Maramureș, en.wikipedia.org/wiki/Săpânța-Peri_Monastery, en.wikipedia.org/wiki/Wooden_Churches_of_Maramureș, ro.wikipedia.org/wiki/Bisericile_de_lemn_din_..., ro.wikipedia.org/wiki/Biserica_de_lemn_din_Ieud_Deal, www.capital.ro/biserica-de-lemn-din-budesti-j..., adevarul.ro/stiri-locale/baia-mare/bisericile..., en.wikipedia.org/wiki/Merry_Cemetery, ro.wikipedia.org/wiki/Cimitirul_Vesel_din_Săpânța, en.wikipedia.org/wiki/Sighetu_Marmației, en.wikipedia.org/wiki/Sighet_Memorial, www.memorialsighet.ro/, en.wikipedia.org/wiki/Ukrainians_in_Romania, ro.wikipedia.org/wiki/Comuna_Poienile_de_sub_..., ro.wikipedia.org/wiki/Vișeu_de_Sus, www.mocanita.ro/about-mocanita/, www.danube-iad.eu/docs/DN_articles/2000-Heavy..., reliefweb.int/report/hungary/romania-mining-w..., adevarul.ro/stiri-locale/baia-mare/cum-se-fac..., editura.ubbcluj.ro/index.php/puc/catalog/down..., stirileprotv.ro/exclusiv/travel/horinca-medic..., adevarul.ro/stiri-locale/baia-mare/cea-mai-bu..., worldtravelfamily.com/the-ploughing-festival-..., tvrinfo.ro/traditii-vechi-de-zeci-de-ani-cele...