Region · Hiszpania
Navarra / Nafarroa (Nawarra)
| Stolica | Pamplona / Iruña (ok. 208 tys. mieszkańców) |
|---|---|
| Powierzchnia | 10 391 km² |
| Ludność | ok. 678 tys. (2024) |
| Ustrój | Wspólnota Foralna – własne prawa i podatki od 1841 r. |
| Języki | hiszpański; baskijski współurzędowy tylko w strefie baskijskojęzycznej na północy (ustawa z 1986 r.) |
| Święta | 6–14 lipca – Sanfermines w Pampelunie; 3 grudnia – Dzień Nawarry (św. Franciszek Ksawery) |
O regionie
W Nawarze w jeden dzień jazdy przechodzi się z wilgotnej Europy do suchej Hiszpanii. Na północy leży Montaña: zielone doliny, lasy bukowe i Pireneje, które na granicy z Francją sięgają ponad 2400 m. Środek, Zona Media, to pas przejściowy pól zbożowych, winnic i wzgórz. Na południu Ribera, płaska kotlina Ebro wypełniona osadami, którą rzeka przecina na długości ok. 90 km. Na jej wschodnim skraju leżą Bardenas Reales, półpustynia gliniastych ostańców i wąwozów na ok. 420 km², gdzie spada tylko 300–450 mm deszczu rocznie; od 2000 r. to rezerwat biosfery UNESCO.
Historia zaczyna się ok. 824 r., gdy Íñigo Arista stworzył wokół Pampeluny królestwo. Wcześniej, 15 sierpnia 778 r., w pirenejskich przełęczach koło Roncesvalles Baskowie rozbili straż tylną wojsk Karola Wielkiego; zginął wtedy Roland, a „Pieśń o Rolandzie” zrobiła z napastników Saracenów. Za Sancha III Wielkiego (ok. 1000–1035) królestwo panowało nad dużą częścią chrześcijańskiej północy Półwyspu, a nazwa Nawarra pojawia się w tytule królewskim od 1162 r. Legenda mówi, że łańcuchy w herbie przywiózł Sancho VII Mocny spod Las Navas de Tolosa w 1212 r., gdzie miał przerwać łańcuchy chroniące namiot kalifa. Historycy ją odrzucają: na pieczęciach Sancha jeszcze do 1225 r. jest orzeł, a „łańcuchy” to dawne metalowe okucie tarczy, które dopiero później tak nazwano. Latem 1512 r. Ferdynand Katolicki podbił królestwo i jego część na południe od Pirenejów weszła do Korony Kastylii. Część północna została przy dynastii d'Albret, której potomek Henryk III Nawarski został królem Francji jako Henryk IV. Nawarra zachowała jednak swoje prawa, fueros: po pierwszej wojnie karlistowskiej ustawa z 16 sierpnia 1841 r. zamieniła królestwo w prowincję foralną z własnym systemem podatkowym, który obowiązuje do dziś.
Nawarra jest podzielona językowo. Ustawa z 1986 r. wyznaczyła strefę baskijskojęzyczną na północy, gdzie baskijski jest językiem urzędowym obok hiszpańskiego, mieszaną w środku (z Pampeluną) i niebaskijskojęzyczną na południu, gdzie urzędowy jest tylko hiszpański. W 2022 r. aktywnie po baskijsku mówiło 62% mieszkańców pierwszej strefy, 13% drugiej i niecałe 2% trzeciej. Dla jednych Nawarra należy do Euskal Herrii, dla innych to osobne, dawne królestwo. Wspólne jest przywiązanie do peloty: najstarsza znana wzmianka o tej grze pochodzi z Pampeluny z 1331 r.
Ribera słynie z warzyw: szparagi zbierane w maju i czerwcu, w większości trafiające do puszek, papryka piquillo z ośmiu gmin wokół Lodosy i karczochy z Tudeli. Nawarra wcześnie postawiła na wiatr: 18 grudnia 1994 r. na grzbiecie Sierra del Perdón pod Pampeluną ruszyło sześć turbin, które Acciona nazywa najstarszą komercyjną farmą wiatrową w Hiszpanii. W fabryce Volkswagena w Landaben pod Pampeluną od 1984 do 2024 r. powstało ponad 8,4 mln Polo.
Kuchnia i zwyczaje
- Kuchnia dzieli się jak kraj. Na północy, w Pirenejach, bliżej jej do baskijskiej: sery owcze, baranina, pstrągi nadziewane szynką, cydr i pintxos. Na południu, w Riberze, to kuchnia doliny Ebro oparta na warzywach: menestra z duszonych warzyw, karczochy z Tudeli, sałata cogollos z Tudeli z paskami anchois.
- W czasie Sanfermines w barach Pampeluny podaje się gulasz z byka (estofado de toro) z mięsa zwierząt ze święta.
- Sanfermines, 6–14 lipca w Pampelunie: o 12:00 6 lipca z balkonu ratusza strzela chupinazo, a od 7 do 14 lipca codziennie o 8:00 byki biegną ulicami 849 m na arenę, w 2–4 minuty. Hemingway przyjechał tu pierwszy raz w 1923 r. i opisał święto w powieści „Słońce też wschodzi” (1926). Kończy je pieśń „Pobre de mí” o północy 14 lipca.
Do skosztowania

przystawka
Pimientos del piquillo de Lodosa (papryczki piquillo)
Małe, trójkątne czerwone papryczki z doliny Ebro, pieczone nad ogniem i obierane ręcznie, bez kontaktu z wodą, więc zostają słodkie i lekko dymne. Je się je same z oliwą albo nadziewane dorszem lub mięsem. Chroniona nazwa pochodzenia obejmuje Lodosę i siedem sąsiednich gmin.
Fot. https://www.flickr.com/people/sindandune/, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
ser
Queso Roncal (ser z doliny Roncal)
Twardy, pikantny ser z surowego mleka owiec, robiony i dojrzewany co najmniej cztery miesiące wyłącznie w siedmiu wsiach pirenejskiej doliny Roncal. W 1981 r. jako pierwszy ser w Hiszpanii dostał chronioną nazwę pochodzenia.

przystawka
Chistorra / txistorra (cienka kiełbasa)
Cienka, świeża kiełbasa z wieprzowiny z czosnkiem i papryką, suszona tylko kilka dni i jedzona smażona: w barze na kromce chleba albo z jajkiem i ziemniakami. Od 2024 r. ma chronione oznaczenie geograficzne „Chistorra de Navarra”.
Fot. Tamorlan, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

deser
Cuajada (zsiadłe mleko owcze)
Owcze mleko ścięte podpuszczką w glinianym kubeczku, gładkie i lekko kwaskowe, polewane miodem albo posypane cukrem i orzechami. Pasterski deser, który wywodzi się z Nawary; dawniej robiono go w naczyniu zwanym kaiku.
Fot. Juan Mejuto, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

do picia
Pacharán (likier z tarniny)
Czerwony likier z owoców tarniny macerowanych w anyżówce, 25–30%, pity schłodzony albo z lodem po obiedzie. Znany w Nawarze od średniowiecza: podano go w 1415 r. na weselu syna króla Karola III. Ma chronione oznaczenie geograficzne, a wiele domów robi własny.
Wieczorem, motocykl rano.
Fot. Ardo Beltz, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Drogi motocyklowe
- NA-137 Isaba – dolina Belagua – Col de la Pierre Saint-Martin (ok. 26 km) – z najwyższej wsi doliny Roncal łagodnie doliną Belagua, potem lasem i między wapieniami krasu Larra na granicę z Francją (1765 m); dalej D132 zjeżdża do Arette w Béarn.
- NA-214 Navascués – Puerto de las Coronas – Burgui (ok. 15 km) – kręty łącznik dolin Salazar i Roncal przez niską przełęcz (ok. 950 m) z widokiem na wysokie Pireneje; na końcu Burgui, wieś flisaków ze średniowiecznym mostem nad Escą.
- NA-176 Roncal – Garde – przełęcz Matamachos (ok. 14 km do granicy) – jednopasmowa droga z doliny Roncal przez Garde na przełęcz (ok. 1145 m) na granicy z Aragonią; dalej A-176 zjeżdża do Ansó i skalnym grzbietem do Hecho.
- NA-7510 Lekunberri – San Miguel de Aralar (ok. 16,7 km) – wąska droga lokalna od NA-1300 koło Lekunberri przez lasy i hale masywu Aralar pod samo romańskie sanktuarium na szczycie. Drugi dojazd, krótszy i stromszy, odbija od drogi z Uharte-Arakil przy klasztorze Zamartze (ok. 11 km od autostrady Pampeluna – Vitoria).
Epickie drogi motocyklowe w regionie
- Przełęcz Matamachos: Roncal – Garde – Ansó – Hecho (NA-176, A-176) – ok. 31 km Roncal – Hecho: ok. 5 km Roncal – Garde, ok. 14 km Garde – przełęcz – Ansó, ok. 12 km Ansó – Hecho (OSRM, szacunkowo; numery i przebieg według OpenStreetMap) · GPX
- Col de la Pierre Saint-Martin i dolina Belagua (NA-137, D132) – ok. 52 km Isaba – Arette, z tego ok. 26 km NA-137 doliną Belagua na przełęcz i ok. 26 km zjazdu D132 do Arette (OSRM, szacunkowo) · GPX
- Puerto de las Coronas: z doliny Salazar do Roncalu (NA-214) – ok. 15 km Navascués – Burgui (OSRM, szacunkowo; numer i przebieg NA-214 według OpenStreetMap) · GPX
Co widać z siodła
- Pielgrzymi z muszlą: Camino de Santiago schodzi z Roncesvalles przez Pampelunę do Puente la Reina. Na Alto del Perdón (770 m) stoi pomnik pielgrzymów z blachy pod rzędem turbin wiatrowych.
- Czerwona flaga Nawarry na ratuszach: złote łańcuchy z zielonym szmaragdem pośrodku i koroną nad nimi; obowiązuje od 1910 r.
- Tablice: na północy dwujęzyczne (Pamplona / Iruña), im dalej na południe, tym mniej baskijskiego.
- Zmiana krajobrazu w ciągu godziny jazdy z Pampeluny na południe: bukowe lasy Aralaru zostają za plecami, potem pola zbóż i winnice, a w dolinie Ebro nawadniane pola warzyw.
Źródła (25)
es.wikipedia.org/wiki/Navarra, es.wikipedia.org/wiki/Reino_de_Navarra, es.wikipedia.org/wiki/Escudo_de_Navarra, es.wikipedia.org/wiki/Bandera_de_Navarra, es.wikipedia.org/wiki/Ley_Foral_del_Vascuence, es.wikipedia.org/wiki/Sierra_de_Aralar, es.wikipedia.org/wiki/Batalla_de_Roncesvalles, es.wikipedia.org/wiki/Bardenas_Reales, es.wikipedia.org/wiki/Sanfermines, es.wikipedia.org/wiki/Gastronomía_de_Navarra, es.wikipedia.org/wiki/Pelota_vasca, www.boe.es/eli/es-nc/lf/1985/09/27/18/con, experience.acciona.com/es/energias-renovables..., www.alberguescaminosantiago.com/poblaciones/a..., www.noticiasdenavarra.com/economia/2024/07/02..., eu.wikipedia.org/wiki/NA-7510, www.unav.edu/web/catedra-patrimonio/itinerari..., www.noticiasdenavarra.com/rutas-y-naturaleza/..., es.wikipedia.org/wiki/Pimiento_del_piquillo, es.wikipedia.org/wiki/Indicación_Geográfica_P..., es.wikipedia.org/wiki/Queso_Roncal, es.wikipedia.org/wiki/Chistorra, es.wikipedia.org/wiki/Cuajada, en.wikipedia.org/wiki/Navarra_(DO), es.wikipedia.org/wiki/Pacharán
