Ani leży na trójkątnym płaskowyżu między dwoma wąwozami: od wschodu płynie Arpaçay (orm. Achurian), dziś rzeka graniczna między Turcją a Armenią, od zachodu dolina Bostanlar. Ormiańscy kronikarze wspominają twierdzę rodu Kamsarakanów na tym cyplu już w V w., ale miastem Ani zrobili Bagratydzi. W 961 r. król Aszot III przeniósł tu stolicę z Kars, Smbat II (977–989) otoczył miasto podwójnym murem od jedynej otwartej, północnej strony, a za Gagika I (989–1020) Ani przeżywało szczyt: było siedzibą katolikosa, węzłem handlu między Bizancjum, Persją i stepami i podobno liczyło dziesiątki tysięcy mieszkańców. Nazywano je „miastem czterdziestu bram” i „miastem tysiąca i jednego kościoła”. To przesada, ale archeolodzy naliczyli ok. 50 kościołów, 33 kaplice wykute w skale i 20 kaplic.

Królestwo nie przetrwało sporu synów Gagika. Hovhannes-Smbat zapisał Ani w testamencie cesarzowi Bazylemu II, w 1045 r. Bizancjum przejęło miasto, a w 1064 r. po 25 dniach oblężenia zdobył je sułtan seldżucki Alp Arslan. Kronikarze opisują rzeź mieszkańców i dziesiątki tysięcy jeńców. W 1072 r. Seldżucy sprzedali Ani kurdyjskiej dynastii Szaddadydów; jej pierwszy władca w mieście, Manuçehr, zbudował meczet na skraju wąwozu, a mieszkańcy, w większości dalej Ormianie, w razie ucisku wzywali na pomoc Gruzję. W 1199 r. Ani zdobyła królowa Tamar, ta sama, której portret zdobi Wardzię, i oddała je w zarząd braciom Zakaremu i Iwanemu Zachariadom. Pod nimi miasto znów kwitło: z tego czasu pochodzi najlepiej zachowany kościół, św. Grzegorza ufundowany w 1215 r. przez kupca Tigrana Honenca. Koniec przyniosły kolejne ciosy: Mongołowie zdobyli Ani w 1236 r., trzęsienie ziemi w 1319 r. zawaliło m.in. kopułę katedry, a szlaki handlowe przesunęły się gdzie indziej. Ostatni mnisi opuścili klasztor Kızkale nad rzeką w 1735 r.

Katedrę Matki Bożej zaczął w 989 r. Smbat II, a dokończyła w 1001 r. królowa Katranide, żona Gagika I. Projektował ją Trdat, najsłynniejszy architekt średniowiecznej Armenii, którego cesarz wezwał wcześniej do Konstantynopola, by odbudował kopułę Hagii Sofii zniszczoną przez trzęsienie ziemi z 989 r. Wnętrze katedry ma ostre łuki i pęki filarów, przez co wygląda jak kościół gotycki, choć jest od gotyku o półtora wieku starsze. Po zdobyciu miasta w 1064 r. Seldżucy zamienili ją w meczet, później wróciła do chrześcijan. Kilkaset metrów dalej stoi kościół Odkupiciela, ukończony wkrótce po 1035 r. przez księcia Ablgharipa Pahlawuniego dla relikwii Krzyża Świętego: z zewnątrz 19-boczny, w środku z ośmioma apsydami. Stał niemal cały do 1955 r., gdy burza zwaliła jego wschodnią połowę, i dziś wygląda jak przekrój z podręcznika. Minaret meczetu Manuçehr z napisem Bismillah pismem kufickim tureckie źródła nazywają najstarszym tureckim meczetem w Anatolii; jego sala modlitw jest późniejsza, z XII–XIII w., a w 1906 r. mieściła muzeum wykopalisk.

Świat odkrył Ani na nowo w XIX w., a w latach 1892–1917, gdy Kars należał do Rosji, wykopaliska prowadził tu Nikołaj Marr. W 1918 r., przed nadejściem armii osmańskiej, archeolog Aszcharbek Kalantar wywiózł ok. 6000 zabytków; są dziś w Muzeum Historii Armenii w Erywaniu, a reszta przepadła. Po traktatach z Moskwy i Kars (1921) Ani zostało w Turcji. W czasie zimnej wojny leżało w strefie wojskowej na granicy NATO i ZSRR: do 2004 r. potrzebne było pozwolenie, a przez pewien czas w latach 80. nie wolno było robić zdjęć. Dla Ormian Ani jest symbolem dawnej świetności, a imię Ani należy w Armenii do najpopularniejszych imion dziewczęcych. W 2016 r. stanowisko trafiło na listę UNESCO; World Monuments Fund od 2011 r. zabezpiecza katedrę i kościół Odkupiciela. Wiele dawnych zniszczeń dokonały trzęsienia ziemi z lat 1319, 1832 i 1988.

Ruiny ogląda się dziś jako rozległą, pustą łąkę pełną kwiatów w czerwcu, z której wyrastają czerwone, żółte i czarne bryły z miejscowego tufu wulkanicznego. Po drugiej stronie wąwozu widać armeńskie pola i wieś Charkow, a w dole przyczółki średniowiecznego mostu na Arpaçay, przez który wjeżdżały do miasta karawany. To jedno z niewielu miejsc, gdzie granica, której nie da się przekroczyć, jest tuż za barierką.