Pont, prowincja Rize (Turcja) · dojazd
Ayder i góry Kaçkar
| Typ | gory, wies, termy, kultura, park narodowy |
|---|---|
| Czas | 1–2 noce; z wypadem na yayla cały dzień |
| Wstęp | Ayder bezpłatnie [opłata za wjazd pojazdów do sprawdzenia]; łaźnia termalna płatna [cena do sprawdzenia] |
| Wys. | Ayder ok. 1350 m n.p.m.; Kaçkar Dağı ok. 3937 m, czwarty szczyt Turcji |
| Park narodowy | Kaçkar Dağları, od 1994 r., ok. 53 tys. ha |
| Źródła | woda ok. 50–55 °C z głębokości ok. 260 m |
| Mieszkańcy | w górach Hemşinli, na wybrzeżu Lazowie |
| Herbata | pierwszy zbiór w Rize 1938, pierwsza fabryka 1947 |
| Wydarzenia | letnie święta na yayla z tańcem horon przy dudach tulum, m.in. Vartevor; dawniej Hodoç przy sianokosach w sierpniu [terminy do sprawdzenia] |
O miejscu
Góry Kaçkar to najwyższa część Gór Pontyjskich, wał granitu i lodowcowych kotłów, który na odcinku ok. 100 km wznosi się tuż za wybrzeżem do prawie 4000 m. Najwyższy szczyt, Kaçkar Dağı, ma ok. 3937 m i jest czwartym w Turcji. Wilgotne powietrze znad Morza Czarnego zatrzymuje się na zboczach, więc pada tu przez cały rok i wybrzeże Rize należy do najbardziej deszczowych miejsc w kraju. Stąd mgły wiszące w dolinach, gęste lasy świerkowe i bukowe, wodospady i soczysta zieleń, której nie ma nigdzie indziej w Turcji. Od 1994 r. środkowa część gór to park narodowy Kaçkar Dağları o powierzchni ok. 53 tys. ha. Ayder leży w lesie na wysokości ok. 1350 m, w dolinie Hala, 19 km za Çamlıhemşin. Nie był nigdy pastwiskiem. Mieszkańcy doliny zatrzymywali się tu, prowadząc stada na wyższe pastwiska, i odpoczywali przy gorących źródłach, znanych co najmniej od XVIII w. Woda ma ok. 50–55 °C i wypływa z głębokości ok. 260 m. W 1987 r. Ayder ogłoszono ośrodkiem turystycznym i dziś jest to raczej osada drewnianych pensjonatów niż wieś.
Górskie doliny Rize zamieszkują Hemşinli. To muzułmańska społeczność, którą większość historyków wywodzi od Ormian osiadłych tu pod koniec VIII w. pod wodzą księcia Hamama z rodu Amatunich. Od jego imienia miało pochodzić Hamamaszen, a z niego Hemşin. Pod rządami osmańskimi Hemşinli przeszli na islam, najpóźniej na początku XVIII w. Ci z Rize mówią dziś po turecku, a dialektem ormiańskim posługują się tylko Hemşinli ze wschodu, z okolic Hopy. Sami Hemşinli różnie opowiadają o swoim pochodzeniu. Wielu wyemigrowało za pracą i w Ankarze czy Stambule słyną jako cukiernicy i piekarze. Życie w górach wyznaczał rytm yayla, czyli letnich pastwisk. W maju rodziny z doliny Hala szły do Ayder, w czerwcu na niższy Ceymakçur, w lipcu na wyższy, w sierpniu schodziły z powrotem, a w październiku wracały do wsi. W Ayder odbywał się w sierpniu Hodoç, wspólne koszenie łąk ze śpiewem dziewcząt i chłopców, dziś już tylko wspominany. Wciąż żywe są letnie święta na yayla, takie jak Vartevor. Ludzie zostają wtedy na dwa dni na pastwisku i od rana tańczą horon przy dudach tulum [terminy do sprawdzenia]. Kuchnię gór reprezentuje muhlama, czyli mąka kukurydziana roztopiona z masłem i serem, jedzona prosto z patelni.
Niżej, na wybrzeżu od Pazaru po Hopę, mieszkają Lazowie. Ich język, lazuri, należy do rodziny kartwelskiej, tak jak gruziński. Z megrelskim, którym mówi się w zachodniej Gruzji, tworzy gałąź zańską i oba bywają uważane za odmiany jednego języka. W 2007 r. szacowano, że w Turcji mówi nim ok. 20 tys. osób, a sam region nazywał się oficjalnie Lazistanem do 1925 r. Lazurskie są też dawne nazwy miejsc: Çamlıhemşin nazywało się Vija, co w lazurskim znaczy „solanka”. Dolina Fırtına („Burza”), którą jedzie się do Ayder, ma kamienne mosty łukowe przerzucone nad potokiem [daty budowy do sprawdzenia]. Nad nią stoi Zilkale, zamek na skale ok. 380 m nad wodą, który według niektórych badaczy był w I–IV w. siedzibą lazurskiego księstwa [do sprawdzenia].
Rize to herbaciana stolica Turcji. Krzewy herbaciane sadzono tu od lat 20. XX w., pierwszy zbiór był w 1938 r., a pierwsza fabryka ruszyła w 1947 r. Od 1963 r. Turcja pije już tylko własną herbatę, a państwowa firma Çaykur ma 45 fabryk. Plantacje porastają strome zbocza od samego morza i wjeżdżając w doliny, widzi się kobiety zbierające liście do koszy na plecach i kolejki linowe, którymi zwozi się worki. Herbatę pije się tu przez cały dzień, z małych szklanek w kształcie tulipana.
Na miejscu
- Ayder: łaźnia termalna (kaplıca) i wodospad Gelin Tülü (Welon Panny Młodej) nad osadą [godziny i ceny do sprawdzenia]; krótkie spacery w lesie albo dłuższa wędrówka na jeziora pod Kaçkarem z Yukarı Kavrun.
- Yayla nad Ayder: Yukarı Kavrun (ok. 2200 m [do sprawdzenia]), Huser i Galer Düzü z kamiennymi i drewnianymi domkami pasterzy. Prowadzą tam drogi lokalne, w OpenStreetMap jako drogi trzeciorzędne i polne bez oznaczonej nawierzchni, w części szutrowe. Leżą w parku narodowym: jeździ się tylko istniejącymi drogami, bez zjazdów na łąki, a zasady wjazdu dla pojazdów trzeba sprawdzić w dyrekcji parku [nawierzchnia, legalność i zakazy wjazdu do sprawdzenia].
- Dolina Fırtına po drodze w górę: kamienne mosty, w tym w Şenyuvie, i odbicie do Zilkale [stan drogi do Zilkale do sprawdzenia].
- Dalej w stronę Gruzji: wybrzeżem do Hopy, przez przełęcz Cankurtaran (ok. 690 m) do Borçki i Artvinu, potem do Şavşatu z jeziorem Karagöl w parku narodowym Karagöl-Sahara. Z Şavşatu przez przełęcz Çam (Sahara, ok. 2470 m) do Ardahanu i przez przełęcz Ilgar (ok. 2540 m) do Posof i przejścia Türkgözü (wysokości według OpenStreetMap). W dolinach Artvinu i Şavşatu stoją ruiny gruzińskich kościołów i klasztorów z czasów, gdy Klardżetia była kolebką dynastii Bagratydów [przebieg i nawierzchnia do sprawdzenia].
Praktycznie
- Z szosy nadmorskiej D010 odbija się w Pazarze albo Ardeşenie w dolinę Fırtına przez Çamlıhemşin. Do Ayder jest ok. 40 km asfaltem [do sprawdzenia], wąsko i kręto przy potoku. Stacje paliw są na wybrzeżu i w Çamlıhemşin [stacja w Çamlıhemşin do sprawdzenia].
- W sezonie, zwłaszcza w lipcu, sierpniu i w weekendy, do Ayder jedzie sznur aut i busów z wycieczkami. Lepiej przyjechać w tygodniu, rano, i zostać na noc, gdy wycieczki odjadą.
- Mgła i deszcz zdarzają się w każdym miesiącu. Na drogach na yayla po deszczu jest błoto, a busy z turystami jeżdżą środkiem drogi. Na szuter wyjechać po suchym dniu i bez bagażu.
- Na wyższych yayla bankomatów i stacji nie ma, a domki pasterskie i pensjonaty działają zwykle od czerwca do września [do sprawdzenia].
Źródła (9)
tr.wikipedia.org/wiki/Ayder, tr.wikipedia.org/wiki/Ka%C3%A7kar_Da%C4%9Flar%C4%B1, en.wikipedia.org/wiki/Hamshenis, en.wikipedia.org/wiki/Laz_language, en.wikipedia.org/wiki/%C3%87aml%C4%B1hem%C5%9Fin, en.wikipedia.org/wiki/Zilkale, en.wikipedia.org/wiki/%C3%87aykur, www.openstreetmap.org/node/600137369, www.openstreetmap.org/node/160358065
40.95252, 41.10205 (wikidata:Q2582947)