Anatolia Środkowa, prowincja Sivas (Turcja) · powrot
Divriği: Ulu Cami ve Darüşşifa (Wielki Meczet i Szpital)
| Typ | islamskie, unesco, rzezba, miasteczko, zamek |
|---|---|
| Czas | 1–2 godziny, z cieniem na portalu i twierdzą pół dnia |
| Wstęp | meczet czynny, wstęp bezpłatny poza porami modlitwy [do sprawdzenia, także dla części szpitalnej] |
| Wys. | ok. 1250 m n.p.m. [do sprawdzenia] |
| Budowa | 1228–1229 (626 r. hidżry), Mengüdżekidzi |
| Fundatorzy | meczet – Ahmet Şah; szpital – Turan Melek, córka Behramşaha |
| Architekt | Hürrem Şah z Ahlat; minbar 1243 r. – Ibrahim syn Ahmeda z Tbilisi |
| UNESCO | tak, 1985 |
| Wydarzenia | cień „modlącego się człowieka” na portalu zachodnim, ok. maja – września po południu |
Rys historyczny
Divriği leży w dolinie Çaltı, dopływu Karasu, w miejscu, które w IX w. było stolicą państwa paulicjan, ormiańskiej sekty dualistycznej. Ich przywódca Karbeas ufortyfikował tu ok. 850 r. Tefrike, z której paulicjanie razem z Arabami najeżdżali Bizancjum, aż cesarz Bazyli I zdobył miasto w 878 r. Po bitwie pod Manzikertem (1071) dolinę zajęli Turcy, a w XII w. rządziła nią mała dynastia Mengüdżekidów, spokrewniona z Seldżukami z Konyi. Gałąź z Divriği nie miała wielkiej armii, ale miała ambicje mecenasów, i to po niej zostało najdziwniejsze dzieło średniowiecznej Anatolii.
W latach 1228–1229 emir Ahmet Şah zbudował u stóp cytadeli Wielki Meczet, a przy jego ścianie kiblowej Turan Melek, córka władcy Erzincanu Fahreddina Behramşaha, ufundowała szpital, darüşşifa, „dom uzdrowienia”, z grobowcem rodu. Często pisze się, że byli małżeństwem, ale żaden napis tego nie potwierdza. Budowniczy podpisał się w obu budynkach: Hürrem Şah, syn Mugisa, z Ahlat nad jeziorem Van. Drewniany minbar z 1243 r. wykonał zaś Ibrahim syn Ahmeda z Tbilisi, co dobrze pokazuje, jak daleko wędrowali wtedy rzemieślnicy. Słynne są trzy portale meczetu i portal szpitala. Kamień rzeźbiono w nich tak głęboko i gęsto, że ornamenty roślinne, rozety i gwiazdy wyglądają jak nalepione na ścianę; historycy sztuki szukają w nich wpływów ormiańskich, gruzińskich, perskich i seldżuckich, a żaden z portali nie powtarza drugiego. Portal północny jest najbardziej wypukły, portal szpitala ma wielki ostry łuk z oknem pośrodku i miejscami wygląda na niedokończony. W 1985 r. zespół trafił jako jeden z pierwszych obiektów w Turcji na listę UNESCO.
Najbardziej znanym zjawiskiem Divriği jest cień. Od mniej więcej maja do września, po południu, słońce oświetla portal zachodni meczetu pod takim kątem, że cień wystających ornamentów układa się w wysoką na ok. 4 m sylwetkę człowieka: najpierw jakby czytającego księgę, potem stojącego do modlitwy ze złożonymi rękami. Według tureckiej prasy pierwszy zwrócił na nią uwagę japoński turysta w 2005 r., a miejscowi przewodnicy podają godziny ok. 15:30–16:00. Na innym portalu w lipcu i sierpniu rano ma się pojawiać cień kobiety [portal i godziny do sprawdzenia]. Czy budowniczowie zaplanowali to celowo, nie wiadomo; dowodów brak, ale ludzie przyjeżdżają specjalnie na tę godzinę. W szpitalu, wokół krytego dziedzińca z małym basenem, mieli się leczyć chorzy, w tym psychicznie; opowieść o leczeniu szumem wody i muzyką krąży w przewodnikach [do sprawdzenia].
Divriği to dziś miasteczko liczące ok. 11 tys. mieszkańców, a większość okolicznych wsi zamieszkują alewici. Żyje z kopalni rudy żelaza, jednej z największych w Turcji, do której w 1937 r. doprowadzono kolej. Zatrzymuje się tu Doğu Ekspresi, pociąg z Ankary do Kars, bardzo popularny wśród młodych Turków, i część pasażerów wysiada na godzinę zwiedzania. Z Divriği pochodził Nuri Demirağ, przemysłowiec, który w latach 30. XX w. założył pierwszą turecką fabrykę samolotów. Po dziewięciu latach restauracji meczet i szpital otwarto ponownie 6 maja 2024 r.
Na miejscu
- Portal północny i zachodni meczetu, wnętrze z kamiennymi filarami i minbarem z 1243 r., portal i dziedziniec szpitala z grobowcem Mengüdżekidów.
- Popołudniowy cień na portalu zachodnim (sezon ok. maj–wrzesień); warto przyjechać przed 15:30 [godziny do sprawdzenia na miejscu].
- Twierdza Divriği na stromym wzgórzu nad zespołem, z murami głównie z XIII w. i Kale Camii, meczetem w twierdzy, oraz widok na miasteczko i dolinę.
Praktycznie
- Divriği leży w bok od głównych dróg: od Kemaliye na zachód ok. 70 km [dystans i nawierzchnia do sprawdzenia], dalej do Sivas ok. 170 km asfaltem. Parking pod zespołem w górnej części miasta [do sprawdzenia].
- Meczet jest czynny: wejście poza porami modlitwy, zwłaszcza nie w piątek w południe; ramiona i kolana zakryte, buty zdjąć przed salą modlitw, kobiety z chustą. Godziny zwiedzania szpitala [do sprawdzenia] (stan na 2026-10).
- Noclegów w miasteczku jest niewiele; wygodniej spać w Sivas albo w Kemaliye [do sprawdzenia].
Źródła (5)
en.wikipedia.org/wiki/Divri%C4%9Fi_Great_Mosq..., en.wikipedia.org/wiki/Divri%C4%9Fi, whc.unesco.org/en/list/358, www.dha.com.tr/foto-galeri/tarihin-tasla-yazi..., www.milliyet.com.tr/7652163
39.37122, 38.12158 (wikidata:Q581641)