Na bazaltowym cyplu nad zbiegiem rzek Maszawera i Pinezauri, ok. 90 km na południowy zachód od Tbilisi, leżą dwie zupełnie różne historie, jedna pod drugą. Na górze są ruiny średniowiecznego miasta Dmanisi, które od 1936 r. badano z inicjatywy historyka Iwane Dżawachiszwilego. W 1982 r. archeolodzy oczyścili wykopane w ziemi doły, które uznali za średniowieczne piwnice, i na ich ścianach i dnie znaleźli skamieniałe kości zwierząt. Okazały się dużo starsze od miasta: wśród nich był ząb wymarłego nosorożca etruskiego, a w 1984 r. doszły do tego kamienne narzędzia tak prymitywne, że nie pasowały do niczego, co znano z Europy Wschodniej. Od 1991 r. gruzińskich badaczy wspiera zespół z Römisch-Germanisches Zentralmuseum w Moguncji, a później także naukowcy z USA, Francji i Hiszpanii.

Rano 25 września 1991 r. grupa młodych archeologów pod kierunkiem Medei Nioradze i Antje Justus odsłoniła ludzką żuchwę z kompletem zębów. Abesalom Wekua, Leo Gabunia i Dawid Lordkipanidze uznali ją za szczątki wczesnego człowieka z rodzaju Homo, a gdy bazalty leżące tuż pod warstwą z kośćmi wydatowano na ok. 1,8 mln lat, stało się jasne, że to najstarszy człowiek znaleziony poza Afryką. Potem przyszły czaszki: dwie w 1999 r., ogromna żuchwa w 2000 r., trzecia czaszka w 2001 r., czwarta w 2002 r. i piąta w 2005 r. Czaszka 5, opisana w 2013 r. w „Science”, jest pierwszą w pełni zachowaną czaszką dorosłego człowieka z tak wczesnego plejstocenu. Ludzie z Dmanisi byli niscy (ok. 145–166 cm), mieli mały mózg (545–775 cm³), nogi przystosowane do długich marszów i ręce bliższe dawniejszym przodkom. Różnice między pięcioma czaszkami są tak duże, że według zespołu z Dmanisi kilka uznawanych dotąd osobno gatunków wczesnego Homo mogło być jedną zmienną populacją. Inni badacze się z tym nie zgadzają, a spór o nazwę – Homo georgicus czy Homo erectus georgicus – trwa. Dmanisi to najstarsze dobrze datowane szczątki ludzi poza Afryką; starsze ślady obecności człowieka w Azji są znane tylko z narzędzi kamiennych [do sprawdzenia].

Najbardziej poruszająca jest czaszka 4, należąca do starego osobnika, który stracił wszystkie zęby oprócz jednego i żył potem jeszcze długo, bo zębodoły zdążyły zarosnąć kością. Bez ognia i gotowania przeżyć lata bez zębów w chłodnym klimacie byłoby bardzo trudno, więc część badaczy widzi w nim jeden z najstarszych dowodów na to, że ktoś się nim opiekował. Świat wokół wyglądał wtedy inaczej: nad jeziorem rosły lasy i ciągnęły się stepy, po których chodziły strusie, żyrafy, nosorożce, koniowate i bizony, a polowały na nie dwa gatunki kotów szablozębnych, jaguar europejski i hieny. Wszystkie czaszki ludzi leżały na kilku metrach kwadratowych, co badacze tłumaczą m.in. działalnością drapieżników, więc ludzie z Dmanisi byli zapewne zarówno myśliwymi i padlinożercami, jak i zdobyczą.

Średniowieczne miasto, wzmiankowane w IX w. jako posiadłość arabskiego emiratu Tbilisi, wyrosło na skrzyżowaniu szlaków handlowych na jeden z głównych ośrodków handlowych Gruzji. W latach 80. XI w. zajęli je Seldżucy, w latach 1123–1125 odebrali Dawid Budowniczy i Demetriusz I, w XIV w. spustoszyły je armie Timura, a po kolejnym najeździe w 1486 r. miasto już się nie podniosło. Z ruin zachowała się bazylika Sioni, datowana przez jednych badaczy na VI w., przez innych na IX w., z bogato rzeźbionym przedsionkiem dobudowanym w latach 1213–1222 za Jerzego IV Laszy, syna królowej Tamar. Obok są resztki cytadeli, łaźni, piwnic na wino i ulic. Współczesne miasteczko Dmanisi leży ok. 12 km na zachód; w gminie mieszka liczna ludność azerska, a po azersku miasteczko nazywa się Başkeçid [proporcje do sprawdzenia].