Gallipoli to długi na ok. 80 km, wąski półwysep Tracji między Zatoką Saros a Dardanelami. Grecy nazywali go Chersonezem Trackim, a cieśninę Hellespontem. W 480 r. p.n.e. Kserkses przeprawił tu wojsko do Europy po dwóch mostach z łodzi między Abydos a Sestos, jak opisał Herodot. W 405 r. p.n.e. Spartanin Lizander zniszczył pod Ajgospotamoj flotę ateńską i tym zakończył wojnę peloponeską. Hellespont ma też swoją legendę miłosną: Leander co noc przepływał cieśninę do kapłanki Hero, aż utonął w burzy. Lord Byron powtórzył ten wyczyn 3 maja 1810 r. i chwalił się nim w listach. Miasto Gelibolu, starożytna Kallipolis („piękne miasto”), dało półwyspowi nazwę. W 1354 r., po trzęsieniu ziemi, które zburzyło mury, zajęli je Turcy osmańscy i był to ich pierwszy przyczółek w Europie.

Półwysep znają jednak wszyscy z powodu jednego roku. W lutym 1915 r. Wielka Brytania i Francja zaczęły ostrzeliwać forty Dardaneli, by przebić się flotą do Stambułu i otworzyć drogę morską do Rosji. Rozstrzygający atak przyszedł 18 marca: 18 pancerników weszło w przesmyk, gdzie cieśnina ma ok. 1,6 km szerokości. Dziesięć dni wcześniej osmański stawiacz min Nusret po cichu postawił nową linię min wzdłuż brzegu. Francuski pancernik Bouvet wywrócił się po wybuchu w ciągu dwóch minut, a brytyjskie Irresistible i Ocean zatonęły. Admirał de Robeck odwołał flotę. Dla Turków 18 marca jest do dziś dniem zwycięstwa i pamięci poległych (Çanakkale Zaferi). Opowiada się wtedy m.in. historię kaprala Seyita, który w forcie Rumeli Mecidiye po zniszczeniu dźwigu miał sam załadować do działa pocisk ważący ponad 200 kg.

Skoro flota zawiodła, przyszła kolej na desant. 25 kwietnia 1915 r. Brytyjczycy wylądowali na cyplu Helles, Francuzi przez dobę odciągali uwagę desantem na azjatyckim brzegu pod Kumkale, a Korpus Australijsko-Nowozelandzki (ANZAC) wylądował na plażach pod cyplem Arıburnu. Wąską zatoczkę dowódca korpusu, gen. Birdwood, nazwał kilka dni później Anzac Cove. Obrońców było niewielu, ale dowódca 19. dywizji, ppłk Mustafa Kemal, rzucił do kontrataku na wzgórza Conkbayırı (Chunuk Bair) 57. pułk piechoty z rozkazem: „Nie rozkazuję wam atakować, rozkazuję wam umierać”. Pułk zginął albo został ranny prawie w całości, ale utrzymał grzbiet do nadejścia posiłków. W sierpniu Brytyjczycy spróbowali jeszcze raz. Nowy desant w zatoce Suvla i natarcia pod Lone Pine i na The Nek, gdzie 7 sierpnia australijska kawaleria szła pieszo na karabiny maszynowe, dały Nowozelandczykom na dwa dni szczyt Conkbayırı. Kemal, teraz dowódca grupy Anafarta, odbił go 10 sierpnia. Według znanej anegdoty odłamek trafił go wtedy w pierś i zatrzymał się na zegarku w kieszeni munduru. Bitwy pod Anafartalar zrobiły z niego bohatera narodowego, a później Atatürka, twórcę republiki.

Kampania trwała osiem i pół miesiąca. Liczba ofiar razem z chorymi zbliżyła się do pół miliona, a poległych było ponad 100 tys.: od ok. 56 do ponad 80 tys. żołnierzy osmańskich, według różnych szacunków, i ok. 53 tys. brytyjskich i francuskich, w tym ok. 8700 Australijczyków i ok. 2700 Nowozelandczyków. Najlepiej przeprowadzoną operacją kampanii okazała się ewakuacja: do 20 grudnia z Anzac i Suvli, do 9 stycznia 1916 r. z Helles, prawie bez strat. Karabiny z kubkami wody, które same strzelały po odejściu żołnierzy, przez wiele godzin udawały obsadzone okopy. Winston Churchill, główny orędownik wyprawy, stracił stanowisko w Admiralicji. Dla Turcji Çanakkale stało się mitem założycielskim. W Australii i Nowej Zelandii uważa się je za początek świadomości narodowej, a 25 kwietnia, Anzac Day, jest tam najważniejszym dniem pamięci o poległych.

Od 1973 r. większość pól bitewnych to park historyczny o powierzchni ponad 33 tys. ha, zarządzany dziś przez osobny urząd państwowy. Między sosnami i makią leży 31 cmentarzy Wspólnoty Narodów: sześć pod Helles, cztery w Suvli i 21 w sektorze Anzac. Pod Seddülbahir jest cmentarz francuski, a na wzgórzach stoją tureckie pomniki i symboliczne cmentarze, m.in. 57. pułku i ogromny pomnik poległych nad zatoką Morto. W wielu miejscach okopy obu stron biegną w odległości kilku metrów od siebie. W 1985 r. Turcja oficjalnie nadała zatoce nazwę Anzak Koyu, a nad plażą stanął kamień ze słowami przypisywanymi Atatürkowi o „Johnnych i Mehmetach”, którzy leżą teraz obok siebie w tej samej ziemi. Od 2000 r. nabożeństwo o świcie 25 kwietnia odbywa się na North Beach, bo pod Arıburnu zrobiło się za ciasno. Nad cieśniną przerzucono w 2022 r. pierwszy stały most. 1915 Çanakkale Köprüsü otwarto w rocznicę 18 marca, a jego przęsło ma 2023 m, na stulecie republiki. To najdłuższy most wiszący świata. Jeździ się nim tam, gdzie Kserkses stawiał swoje mosty z łodzi.