Sewilla (Andaluzja), Aljarafe · opcja
Dolmen de La Pastora
| Typ | prehistoria, megality |
|---|---|
| Czas | 30 min (z muzeum w miasteczku ok. 2 h) |
| Wstęp | bezpłatny, wyłącznie z wcześniejszą rezerwacją (stan na 2026-11, źródło: Junta de Andalucía) [do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| Odkrycie | przypadkiem przy pracach polowych w latach 1854–1860; pierwszy opis naukowy F. M. Tubino, 1868 |
| Budowa | tolos z epoki miedzi: korytarz ponad 45 m, okrągła komora o średnicy ok. 2,5 m, kopiec o średnicy ok. 85 m |
| Orientacja | wejście na zachód, ku zachodzącemu słońcu (większość megalitów Andaluzji patrzy na wschód) |
| Zabytek | pomnik historyczno-artystyczny od 3 czerwca 1931 r.; strefa archeologiczna Valencina – Castilleja de Guzmán chroniona od 2010 r. |
| Datowanie | prawdopodobnie ok. połowy III tysiąclecia p.n.e., jedna z późniejszych budowli nekropolii |
Rys historyczny
Na zachód od Sewilli nad doliną Gwadalkiwiru wznosi się Aljarafe, niski płaskowyż oliwnych gajów, pól i podmiejskich osiedli. Jakieś pięć tysięcy lat temu na jego krawędzi, tam, gdzie dziś leżą miasteczka Valencina de la Concepción i Castilleja de Guzmán, istniało największe znane stanowisko epoki miedzi na Półwyspie Iberyjskim. Zajmowało ok. 450 ha: potężne rowy, jamy, ślady wytopu miedzi i nekropolię z setkami grobów. Ludzie przynosili tu rzeczy z bardzo daleka: kość słoniową z Afryki, bursztyn, kryształ górski, skorupki strusich jaj. Najokazalszym z udostępnionych grobowców jest Dolmen de La Pastora, nazwany od posiadłości „Divina Pastora”, na której gruncie go znaleziono, kilka kilometrów od ruin rzymskiej Itáliki.
Odkryto go przypadkiem, gdy przy pracach polowych natrafiono na wielkie kamienne płyty; źródła podają lata 1854–1860, zwykle sam rok 1860. W 1868 r. pierwszy opis naukowy ogłosił Francisco María Tubino: do wnętrza schodziło się wtedy po drabinie przez otwór wybity przy odkryciu, a znany odcinek korytarza miał 27 m. W kopcu znaleziono depozyt miedzianych grotów oszczepów, z których czternaście jeszcze w 1868 r. trafiło do Narodowego Muzeum Archeologicznego w Madrycie. Pierwszy dokładny plan ogłosił w 1919 r. niemiecki prehistoryk Hugo Obermaier, a dekret z 3 czerwca 1931 r. ogłosił La Pastorę, razem z sąsiednim dolmenem Matarrubilla, pomnikiem historyczno-artystycznym. Prawdziwy rozmiar grobowca ujawniły dopiero wykopaliska z początku lat 60., do których pośrednio skłoniło odkrycie w 1958 r. niedalekiego złotego skarbu z El Carambolo: przed znanym wejściem odsłonięto jeszcze 14 m zniszczonego korytarza z resztkami pierwotnych drzwi. Dolmen liczył odtąd ok. 46 m i był wówczas najdłuższym znanym w Hiszpanii. W 1963 r. architekt Félix Hernández Giménez nakrył ten odcinek betonowym budynkiem ze świetlikiem, który do dziś stoi przy wejściu.
La Pastora to tolos, typowy dla południa Półwyspu w epoce miedzi grobowiec z długim korytarzem i okrągłą komorą. Korytarz wkopano w ziemię i obmurowano płytkami łupku, a przykryto wielkimi płytami z granitu i piaskowca. Ma ponad 45 m, ok. metra szerokości i od ok. 1,4 do 1,8 m wysokości; kamienne odrzwia dzielą go na cztery odcinki. Na końcu jest komora o średnicy ok. 2,5 m z fałszywą kopułą z nakładanych coraz ciaśniej płyt łupku, zamkniętą jedną dużą płytą. Wszystko przykrywał kopiec z ziemi i drobnych kamieni o średnicy ok. 85 m. Nietypowe jest ustawienie: wejście patrzy na zachód, ku zachodzącemu słońcu, podczas gdy większość megalitów Andaluzji zwrócona jest na wschód. Datowanie radiowęglowe nekropolii, opublikowane w 2018 r. przez zespół Leonarda Garcíi Sanjuána z Uniwersytetu w Sewilli, wskazuje, że wielkie tolosy ze sklepieniem z kamienia, takie jak La Pastora i Matarrubilla, należą do późniejszych budowli Valenciny, prawdopodobnie z czasów ok. połowy III tysiąclecia p.n.e.
Sąsiednie groby pokazują, kim byli ludzie z Valenciny. W 2008 r. w sektorze nekropolii zwanym Montelirio odkopano pojedynczy grób z bogatym wyposażeniem: cały kieł słonia afrykańskiego ważący 1,8 kg, jedyny taki w Europie Zachodniej, a na późniejszej warstwie ofiar sztylet z ostrzem z kryształu górskiego i rękojeścią z kości słoniowej. Pochowaną osobę uznano za młodego mężczyznę i nazwano „Człowiekiem z kości słoniowej”. Analiza białek ze szkliwa zębów, opublikowana w 2023 r., wykazała jednak, że to kobieta, i badacze przemianowali ją na „Damę z kości słoniowej” (ang. Ivory Lady). Żyła w pierwszych wiekach III tysiąclecia p.n.e. i według autorów badania jest najwyżej postawioną osobą znaną z epoki miedzi na Półwyspie. Ok. 100 m dalej stoi tolos Montelirio, w którym dwa, trzy pokolenia po niej odbyły się okazałe pogrzeby: pochowano tu 25 osób, w dużej komorze co najmniej 15 kobiet, w strojach naszywanych koralikami z muszli i bursztynu, w komorze pokrytej czerwonym cynobrem; używano go ok. 2875–2635 p.n.e. Ani Montelirio, ani Matarrubilla (odkryty w 1917 r., z blokiem marmuru w komorze, być może ołtarzem) nie są dziś udostępnione, więc La Pastora jest jedynym grobowcem Valenciny, do którego wnętrza można wejść.
Na miejscu
- Betonowy budynek z 1963 r. nad odsłoniętym zewnętrznym odcinkiem korytarza, odkopanym na początku lat 60.
- Przejście ponad 40-metrowym korytarzem pod kamiennymi płytami do okrągłej komory z fałszywą kopułą; w środku najwyżej 7 minut.
- Muzeum poświęcone stanowisku w Casa de la Cultura w centrum Valenciny (Plaza de España 9).
Praktycznie
- Otwarte od wtorku do piątku 9:00–14:00, w soboty i niedziele 10:00–14:00, w poniedziałki zamknięte; wstęp bezpłatny, ale każda wizyta, także indywidualna, wymaga wcześniejszej rezerwacji przez internet lub e-mailem (dane na stronie Junty). Brama jest zamknięta do umówionej godziny, zwiedzanie trwa ok. 30 min, z muzeum ok. 2 h. Wizyty bywają odwoływane z powodów konserwatorskich albo z powodu pogody (stan na 2026-11, źródło: Junta de Andalucía, strona enklawy „Dólmenes de La Pastora y Matarrubilla”) [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Fotografowanie i filmowanie wymaga zgody, o którą składa się wniosek elektroniczny (stan na 2026-11, źródło jw.) [do sprawdzenia przed wyjazdem]. Dolmen Matarrubilla jest obecnie zamknięty dla zwiedzających.
- Dolmen leży ok. 4 km w linii prostej od Itáliki w Santiponce i ok. 8 km od centrum Sewilli, więc łatwo go połączyć z ruinami w jeden poranek. Parkowanie motocykla przy wejściu [do sprawdzenia].
- Latem w okolicach Sewilli w południe często jest ponad 35 °C, a stanowisko jest otwarte tylko do 14:00: lepiej umówić się na najwcześniejszą godzinę [temperatury do sprawdzenia]. Wygodne buty, w korytarzu trzeba się miejscami schylać [do sprawdzenia].
Źródła (7)
es.wikipedia.org/wiki/Dolmen_de_La_Pastora, www.juntadeandalucia.es/aaiicc/enclaves/encla..., www.iaph.es/revistaph/index.php/revistaph/art..., doi.org/10.1007/s10963-018-9114-2, doi.org/10.1038/s41598-023-36368-x, en.wikipedia.org/wiki/Tholos_de_Montelirio, www.wikidata.org/wiki/Q1235860
37.41318, -6.06456 (wikidata:Q1235860)