Typ	miasteczko, mury, zamek
Czas	pół dnia (nocleg na miejscu)
Wstęp	miasteczko i mury z zewnątrz bez opłat; zamek płatny (ok. 5 €, ulgowy 4 € według przewodników z 2025 r.; w sezonie 11:00–19:00, zimą do 17:00) [cena i godziny do sprawdzenia]
Wys.	ok. 985 m, zamek na skale ok. 1070 m
Mury	ok. 2,5 km, wysokość 10–15 m; w źródłach 14–16 wież i 6–7 bram
Akwedukt	Santa Llúcia, gotycki, XIV w.
Wydarzenia	Sexenni ku czci Matki Bożej z Vallivany co sześć lat w sierpniu (ostatnio 2024, następne 2030, rok wcześniej l'Anunci); Sant Antoni w weekend po 17 stycznia

Na miejscu

• Spacer od Portal de Sant Mateu po ulicach z podcieniami (Carrer Blasco de Alagón) do bazyliki Santa María la Mayor.
• Wejście na zamek przez klasztor San Francisco; z góry widok na dachy, mury i doliny Els Ports.
• Wieczorem albo rano obejście murów z zewnątrz i postój przy akwedukcie Santa Llúcia przy wjeździe.

Rys historyczny

Morella siedzi na stożkowatym wzgórzu na ok. 985 m, w górach Els Ports na północnym skraju Walencji. Domy schodzą tarasami po zboczu, dookoła biegnie pierścień murów, a nad wszystkim sterczy naga skała z zamkiem, ok. 1070 m n.p.m. Mury mają ok. 2,5 km obwodu i 10–15 m wysokości, a źródła wymieniają 16 wież i 7 bram z nazwy (Portal de Sant Mateu, del Forcall, dels Estudis, de la Nevera, de Sant Miquel z dwiema wieżami i inne). Część źródeł liczy 14 wież i 6 bram, bo nie wszystkie przetrwały w całości. Budowę zaczął mistrz murów Aparisi Joan w latach 1324–1330, na miejscu starszych umocnień muzułmańskich, a większość obwodu powstała w XIV i XV w., za Piotra IV Aragońskiego i jego następców. Pod miastem, przy drodze, stoją łuki gotyckiego akweduktu Santa Llúcia z XIV w. Niósł wodę ze źródeł Vinatxos do miejskiej fontanny Font Vella.

Skała była zamieszkana na długo przed murami. Na wzgórzu zamkowym znaleziono ślady osad prehistorycznych, iberyjskich i rzymskich, a rzymski zbiornik na wodę do dziś leży pod placem broni. Muzułmanie zajęli Morellę na początku VIII w. W sierpniu 1084 r. pod Morellą Cyd, wtedy w służbie emira Saragossy, rozbił połączone wojska taify Lleidy i króla Sancha Ramíreza. Na dobre zdobyli ją chrześcijanie w 1232 r. Wojsko poprowadził aragoński możny Blasco de Alagón i zatrzymał miasto dla siebie, czym rozgniewał Jakuba I Zdobywcę. Po śmierci Blasca Morella przeszła pod władzę króla. Jakub I unieważnił przywilej osadniczy Blasca i w 1249 r. nadał miastu własny.

Zamek odegrał jeszcze rolę w wojnach karlistowskich. W styczniu 1838 r. karliści weszli do niego nocą przez otwory latryn wiszących nad urwiskiem. Latem tego samego roku generał Ramón Cabrera, „Tygrys Maestrazgo”, obronił Morellę przed armią generała Oráy, która musiała odstąpić od oblężenia. Twierdzę zdobył dopiero Espartero w 1840 r. Dziś na zamek wchodzi się przez krużganek klasztoru San Francisco, założonego w 1272 r., w którego sali kapitularnej zachował się XV-wieczny fresk z tańcem śmierci. W centrum stoi gotycka bazylika Santa María la Mayor (XIII–XVI w.) z dwoma portalami, Apostołów i Dziewic, i chórem na arkadzie, na który prowadzą kręcone schody z kamiennym fryzem. Są tam też organy Francesca Turulla z XVIII w. i witraże ze szkoły walenckiej z XIV w.

Najważniejszym świętem miasta jest Sexenni. W 1672 r. Morellę nawiedziła zaraza, mieszkańcy sprowadzili do miasta figurę Matki Bożej z sanktuarium w Vallivanie i choroba ustąpiła. W 1673 r. rada miejska ślubowała dziękczynną nowennę co sześć lat i od 1678 r. święto odbywa się prawie bez przerw. W sierpniu przez kilka dni cechy, m.in. tkacze, rolnicy, tokarze i pielgrzymi, tańczą na ulicach przystrojonych papierowymi girlandami. Od 2012 r. święto jest uznane za fiestę o znaczeniu turystycznym w skali kraju. Ostatnie, 55., odbyło się w 2024 r., następne przypada w 2030 r., a rok wcześniej miasto urządza l'Anunci, czyli zapowiedź. Morella przez wieki żyła z wełny i tkactwa: koce i pledy z Morelli kupuje się do dziś, a fabryka Ginerów dawała pod koniec XIX w. pracę setkom ludzi. Zimą okolica słynie z czarnych trufli. W kamieniołomie pod miastem znaleziono szczątki dinozaura opisanego w 2015 r. jako Morelladon beltrani, z wysokim grzebieniem na grzbiecie, a kości z okolicy pokazuje muzeum Temps de Dinosaures.

40.61920, -0.10060 (wikidata:Q732907)