Dolina Ounila, prowincja Warzazat, Drâa-Tafilalet (Maroko) · wysoki-atlas
Ksar Aït Ben Haddou (Aït Benhaddou)
| Typ | unesco, twierdza, wies, film, widok |
|---|---|
| Czas | 1,5–2 godziny z wejściem na szczyt wzgórza |
| Wstęp | brak oficjalnego biletu do ksaru; niektóre domy pobierają drobną opłatę za wejście do środka, przewodnicy za oprowadzanie [do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| UNESCO | od 1987 r. (kryteria iv i v) |
| Budulec | ubijana ziemia (tabia) i suszona cegła, stropy z drewna i trzciny |
| Najstarsze domy | z XVII w.; miejsce obronne od czasów Almorawidów (XI w.) |
| Od Warzazatu | ok. 30 km |
| Filmy | m.in. „Lawrence z Arabii” (1962), „Jezus z Nazaretu” (1977), „Gladiator” (2000), serial „Gra o tron” |
Rys historyczny
Aït Ben Haddou to ksar (w tamazight ighrem), warowna wieś z ubijanej ziemi, przyklejona do stoku wzgórza nad rzeką Ounila. Leży ok. 30 km od Warzazatu, przy dawnym szlaku karawan, który prowadził z Sahary i doliny Drâa przez przełęcz Tizi n'Tichka do Marrakeszu. Karawany niosły złoto, sól, daktyle i niewolników, a ksary wzdłuż drogi dawały im schronienie. Miejsce było ufortyfikowane już w XI w., za Almorawidów. Tradycja wywodzi nazwę od Ben Haddou, wodza, który miał tu wtedy rządzić. Żaden dom nie jest jednak tak stary: najstarsze z dzisiejszych powstały w XVII w. Budowano je tymi samymi metodami co przez stulecia wcześniej.
Ksar to labirynt domów od skromnych chat po wysokie, czworoboczne kasby z narożnymi wieżami. Ich górne kondygnacje zdobią geometryczne wzory wyciskane w glinie. Wszystko otacza mur z bramą i basztami. W środku stoją meczet, karawanseraj (fonduk), grób świętego Sidiego Alego ou Amera, plac i dwa cmentarze, muzułmański i żydowski. Na szczycie wzgórza zostały ruiny agadiru, wspólnego spichlerza obronnego, w którym w czasie najazdów chowano zboże. Budulcem jest ziemia ubijana w drewnianych szalunkach (tabia): na parterach grube ściany z ubitej ziemi, wyżej lżejsza cegła suszona na słońcu. Taka glina wymaga stałej opieki. Ksar opuszczony na kilka dziesięcioleci rozmywa się w deszczu, dlatego wiele kasb w okolicy to już tylko kikuty murów. Za protektoratu Francuzi nazywali Aït Ben Haddou Mont-Saint-Michel des Chleuhs, od dawnej francuskiej nazwy Berberów z Atlasu.
W XX w., gdy karawany zastąpiły ciężarówki, a główna droga przez Atlas ominęła dolinę Ounila, ksar zaczął pustoszeć. Dziś w starych domach mieszka tylko kilka rodzin, a większość mieszkańców przeniosła się do nowej wsi po drugiej stronie rzeki. W 1987 r. UNESCO wpisało ksar na Listę światowego dziedzictwa jako wzór architektury przedsaharyjskiego południa Maroka. Restaurację wspierały też pieniądze z filmów. Konserwatorzy trzymają się tradycyjnych materiałów i technik i unikają betonu. W 2011 r. przez rzekę przerzucono kładkę dla pieszych, żeby ułatwić dojście i zachęcić ludzi do powrotu. Trzęsienie ziemi z 8 września 2023 r. spękało część domów i spowodowało częściowe zawalenia [stan prac do sprawdzenia przed wyjazdem].
Dla kina Aït Ben Haddou to gotowa dekoracja. Kręcono tu „Sodomę i Gomorę” i „Lawrence'a z Arabii” na początku lat 60., „Jezusa z Nazaretu” (1977), „Gladiatora” (2000) i „Królestwo niebieskie” Ridleya Scotta. W serialu „Gra o tron” ksar zagrał miasto Yunkai. Ekipy obsługują studia filmowe w Warzazacie, który dlatego żartobliwie nazywa się „Ouarzawood”. Na miejscu niewiele o tym przypomina: nie ma tablic, są domy, uliczki i widok ze szczytu na dolinę, który zna pół świata.
Na miejscu
- Wejście krętymi uliczkami na szczyt wzgórza, do ruin agadiru: widok na całą dolinę Ounila, gaje palmowe, a zimą i wiosną ośnieżony Atlas na północy.
- Jeden z zamieszkanych domów od środka: ciemne izby, dziedziniec, stropy z drewna i trzciny, kuchnia z glinianym piecem.
- Widok na ksar z drugiego brzegu rzeki, najlepiej o zachodzie słońca, gdy glina robi się pomarańczowa.
Praktycznie
- Do nowej wsi naprzeciw ksaru prowadzi asfalt. Parkingi przy restauracjach i hotelach są pilnowane, zwykle za drobną opłatą albo w zamian za posiłek [do sprawdzenia przed wyjazdem]. Na drugi brzeg przechodzi się kładką albo, przy niskiej wodzie, po kamieniach i workach z piaskiem w korycie.
- W ksarze czekają przewodnicy i sprzedawcy pamiątek. Oficjalnego biletu nie ma, a „opłata za wstęp” przy wejściu bywa prywatną inicjatywą. Płaci się za wejście do konkretnego domu albo za oprowadzanie, po wcześniejszym uzgodnieniu ceny.
- W upał wchodź rano albo wieczorem: na stoku nie ma cienia.
- Drony: bez zezwolenia marokańskiego urzędu lotnictwa cywilnego nie wolno ich wwozić ani używać (stan na 2026-11, źródło: gov.uk).
- Z Aït Ben Haddou w górę doliny Ounila prowadzi droga do Tamdaght, Anmiter i Telouet. To dawny szlak karawan [nawierzchnia do sprawdzenia przed wyjazdem].
Źródła (8)
whc.unesco.org/en/list/444/, en.wikipedia.org/wiki/A%C3%AFt_Benhaddou, fr.wikipedia.org/wiki/A%C3%AFt-Ben-Haddou, www.theculturetrip.com/africa/morocco/article..., telquel.ma/2020/02/19/ait-ben-haddou-game-of-..., www.barcelo.com/guia-turismo/fr/maroc/marrake..., www.gov.uk/foreign-travel-advice/morocco/safe..., www.openstreetmap.org/node/2490383234
31.04685, -7.12962 (osm:node/2490383234)