Fez, prefektura Fez, Fez-Meknes (Maroko) · polnoc
Fez (Fès): medina Fes el-Bali, garbarnia Chouara, Al-Karawijjin i Bab Bou Jeloud
| Typ | miasto, unesco, islamskie, sredniowiecze, rzemioslo |
|---|---|
| Czas | cały dzień, najlepiej z miejscowym przewodnikiem z licencją |
| Wstęp | medina bezpłatnie; medresy Bou Inania i Al-Attarine oraz muzeum Nejjarine płatne [ceny i godziny do sprawdzenia przed wyjazdem]; garbarnię ogląda się z tarasów sklepów ze skórą (zwyczajowo napiwek albo zakup); meczet Al-Karawijjin tylko dla muzułmanów, z zewnątrz przez otwarte bramy |
| Założenie | 789 (Idrys I) i 809 (Idrys II), dwa miasta po obu brzegach rzeki Fez |
| UNESCO | od 1981 r. (Medina Fezu) |
| Strefa bez samochodów | ok. 300 ha |
| Al-Karawijjin | według tradycji 857 lub 859, Fatima al-Fihri; ok. 22 tys. wiernych |
| Bab Bou Jeloud | 1913, z zewnątrz niebieska, od środka zielona |
Rys historyczny
Fes el-Bali, „stary Fez”, to medina w wąskiej dolinie rzeki Fez, z dachami opadającymi tarasami po obu zboczach. Na prawym brzegu Idrys I, założyciel pierwszej muzułmańskiej dynastii Maroka, zaczął w 789 r. budować miasto, a jego syn Idrys II założył w 809 r. drugie, na lewym brzegu, i uczynił je stolicą. Do obu przybyli uchodźcy po buntach w Kordobie i Kairuanie. Od nich wzięły się nazwy dwóch połówek mediny: Dzielnica Andaluzyjska i Dzielnica Karawijjin. Dopiero Almorawidzi w XI w. połączyli je w jedno miasto. Za Almohadów Fez miał podobno ok. 200 tys. mieszkańców i należał do największych miast świata.
Sercem lewego brzegu jest meczet Al-Karawijjin. Według kroniki Ibn Abi Zara założyła go w 857 lub 859 r. Fatima al-Fihri, córka kupca z Kairuanu. Część historyków uważa ją za postać legendarną, a napis fundacyjny z 877 r. wymienia innego fundatora. Almorawidzi rozbudowali meczet w latach 1134–1143 do rozmiarów, które pomieściły ok. 22 tys. wiernych. Przy meczecie od średniowiecza działała szkoła, w której uczyli się lub nauczali m.in. Ibn Chaldun i Leon Afrykańczyk. UNESCO i Księga rekordów Guinnessa nazywają ją najstarszym działającym uniwersytetem świata, choć wielu badaczy mówi o uniwersytecie dopiero od reformy z 1963 r. Bibliotekę meczetu, z rękopisami sprzed tysiąca lat, w latach 2012–2016 odnowiła marokańska architektka Aziza Chaouni.
Najpiękniejsze wnętrza mediny pochodzą od Marynidów, którzy w XIII–XIV w. rządzili z Fezu. W 1276 r. zbudowali obok nowe miasto królewskie, Fes el-Dżedid, a w starym mieście medresy, czyli szkoły z internatem dla studentów. Medresa Al-Attarine przy targu przyprawowym należy do najbogaciej zdobionych: rzeźbione drewno cedrowe, stiuki i mozaiki z glazurowanych płytek. Główne wejście do mediny od zachodu to Bab Bou Jeloud, brama zbudowana w 1913 r., tuż po ustanowieniu protektoratu francuskiego. Z zewnątrz jest wyłożona niebieskimi płytkami, od środka zielonymi, a w jej łuku widać minarety medresy Bou Inania i meczetu Sidi Lazzaz. Obok stoi zamurowana, prostsza brama dawna, z wejściem zakręcającym pod kątem dla obrony. Za bramą zaczynają się dwie główne ulice, Tala'a Kebira i Tala'a Seghira, a od nich setki zaułków, często ślepych. Cała strefa bez samochodów ma ok. 300 ha i od 1981 r. jest na liście UNESCO.
Najbardziej znanym widokiem Fezu jest garbarnia Chouara nad rzeką, największa z trzech w medinie. Skóry krowie, owcze, kozie i wielbłądzie moczy się w kamiennych kadziach w roztworze wapna, soli, krowiego moczu i ptasich odchodów, potem barwi naturalnymi barwnikami (mak daje czerwień, indygo błękit, henna pomarańcz) i suszy na dachach. Cała praca jest ręczna i wygląda tak samo od stuleci. Garbarnię odnowiono w 2016 r. w tym samym miejscu, zamiast przenieść ją poza miasto. Z Fezu pochodzi też nazwa czerwonej czapki, fezu, którą w XIX w. nosiło się od Maroka po Turcję. Jeśli termin pozwoli, warto trafić na Festiwal Muzyki Sakralnej Świata, który odbywa się w Fezie od 1994 r., zwykle późną wiosną [termin do sprawdzenia].
Na miejscu
- Bab Bou Jeloud, a dalej Tala'a Kebira w dół do medresy Bou Inania i medresy Al-Attarine.
- Garbarnia Chouara oglądana z tarasu jednego ze sklepów; sprzedawcy dają gałązkę mięty na zapach.
- Plac Seffarine z kotlarzami kującymi miedziane kotły i brama meczetu Al-Karawijjin, przez którą widać dziedziniec.
- Widok na całą medinę z Borj Sud albo spod grobowców Marynidów nad miastem, najlepiej o zachodzie słońca.
Do skosztowania

deser
Jowhara (słodka pastilla z kremem mlecznym)
Deserowa odmiana pastilli typowa dla kuchni Fezu: chrupiące, smażone listki cieniutkiego ciasta warqa przełożone kremem mlecznym z wodą z kwiatu pomarańczy i posypane prażonymi migdałami. Nazwa znaczy „klejnot”.
Fot. إيان, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Praktycznie
- Motocykl zostaje na strzeżonym parkingu przy jednej z bram mediny, np. przy Bab Bou Jeloud [parking i dozór do sprawdzenia przed wyjazdem]. W medinie jeżdżą tylko osły i wózki.
- Fałszywi przewodnicy zaczepiają przy bramach i prowadzą do sklepów. Przewodnik z licencją ma oficjalny identyfikator (stan na 2026-11, źródło: gov.uk); warto go zamówić z hotelu albo z biura turystycznego.
- Latem w dolinie jest upał; zwiedzanie rano i późnym popołudniem.
- Lot drona wymaga zgody marokańskiego urzędu lotnictwa cywilnego, bez niej grozi grzywna i konfiskata sprzętu (stan na 2026-11, źródło: gov.uk).
Źródła (10)
en.wikipedia.org/wiki/Fes_el_Bali, en.wikipedia.org/wiki/University_of_al-Qarawiyyin, en.wikipedia.org/wiki/Chouara_Tannery, en.wikipedia.org/wiki/Bab_Bou_Jeloud, whc.unesco.org/en/list/170/, fr.wikipedia.org/wiki/F%C3%A8s, en.wikipedia.org/wiki/Pastilla, en.wikipedia.org/wiki/Moroccan_cuisine, ideas.ted.com/restoring-the-worlds-oldest-library/, www.gov.uk/foreign-travel-advice/morocco/safe...
34.06250, -4.97250 (wikidata:Q29080943)