Ica (Peru)
Líneas de Nasca (linie z Nazca) i wieża widokowa przy Panamericanie
| Typ | unesco, prehistoria, widok, muzeum |
|---|---|
| Czas | ok. 1 h przy wieży i Mirador Natural; z przelotem i muzeum Marii Reiche pół dnia |
| Wstęp | wieża przy drodze płatna, kilka soli (S/3–7 według HowToPeru, stan na 2025-12) [cena do sprawdzenia]; przelot awionetką osobno: z Nazki ok. 85–120 USD plus opłata lotniskowa i bilet turystyczny 47 PEN (stan na 2025-12, źródło: HowToPeru) [do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| UNESCO | od 1994 r.; od 2016 r. jako „Linie i geoglify Nasca i Palpa” |
| Powierzchnia | obszar wpisu ok. 754 km²; same linie – według źródeł od ok. 50 do ok. 520 km² |
| Kultury | Paracas (figury na zboczach koło Palpy, ok. 400–200 p.n.e.) i Nasca (ok. 200 p.n.e. – 500 n.e.) |
| Figury | ponad 700 znanych, w tym 303 potwierdzone w latach 2022–2023 dzięki sztucznej inteligencji |
| Wieże | stara z lat 70. XX w. (ok. 13 m) i nowa z 2020 r. (platforma na 20 m), ok. km 420 Panamericany Sur |
Rys historyczny
Między dolinami rzek Ingenio i Nasca, na płaskiej pustyni przy Panamericanie, ok. 420 km szosą na południe od Limy, leży jeden z największych na świecie zbiorów geoglifów: tysiące prostych linii, trójkątów i trapezów oraz kilkaset figur zwierząt, roślin i postaci. Łączna długość linii przekracza 1300 km. Ile zajmują, zależy od tego, co się liczy: obszar wpisany w 1994 r. na listę UNESCO ma ok. 754 km², UNESCO w opisie podaje ok. 450 km² samych geoglifów, a inne źródła ok. 520 km². Najsłynniejsze figury są skupione na kilkudziesięciu kilometrach kwadratowych pampy przy Panamericanie, między ok. 419 a 465 km szosy. Większość powstała w kulturze Nasca (ok. 200 p.n.e. – 500 n.e.), ale figury na zboczach wzgórz koło Palpy są starsze, z kultury Paracas (ok. 400–200 p.n.e.). Od 2016 r. wpis nazywa się „Linie i geoglify Nasca i Palpa”.
Technika była prosta, a efekt przetrwał dwa tysiące lat. Powierzchnię pampy pokrywają kamienie pociemniałe od tlenków żelaza. Wystarczyło je zgarnąć na boki, żeby odsłonić jaśniejsze, żółtoszare podłoże. Rowki są płytkie, zwykle na 10–15 cm, a większość linii ma ok. 30 cm szerokości. Przetrwały, bo na tej pustyni prawie nie pada. Koliber ma 93 m długości, małpa ze spiralnym ogonem 93 × 58 m, pająk 47 m, kondor 134 m. Są też jaszczurka, drzewo, dłonie, figura nazywana wielorybem lub orką i postać z okrągłą głową, którą przewodnicy nazywają „Astronautą”. Największe figury mają ok. 370 m i dobrze widać je dopiero z kilkuset metrów nad ziemią. Pierwszy wspomniał o „znakach” na piaskach koło Nazki kronikarz Pedro Cieza de León w 1553 r., ale wziął je za drogowskazy. Naukowo linie odkrył w 1927 r. peruwiański archeolog Toribio Mejía Xesspe, a w latach 1940–1941 Amerykanin Paul Kosok przeleciał nad nimi, badając dawne nawadnianie.
Do czego służyły, nie wiadomo. Kosok, a po nim Maria Reiche, uważali je za kalendarz astronomiczny, wskazujący miejsca wschodu i zachodu słońca w dni przesileń. Gerald Hawkins i Anthony Aveni po pomiarach uznali w 1990 r., że dowodów na to jest za mało. Johan Reinhard w 1985 r. połączył linie z kultem wody i gór, od których zależały plony. Inni widzą w nich ścieżki procesji albo znaki nad podziemnymi źródłami. Teorie o lądowiskach dla przybyszów z kosmosu archeolodzy odrzucają.
Linie stały się sławne dzięki jednej kobiecie. Maria Reiche, matematyczka urodzona w 1903 r. w Dreźnie, przyjechała do Peru w 1932 r. jako guwernantka w rodzinie niemieckiego konsula w Cusco. W 1941 r. poznała Kosoka i po jego wyjeździe w 1948 r. została na pampie do końca życia. Mierzyła figury, sama zamiatała linie, a za pieniądze z książek i wykładów opłacała strażników. Sprzeciwiała się planom nawodnienia pampy pod plantacje bawełny i przekonała rząd, żeby ograniczył wstęp. Obywatelstwo peruwiańskie dostała w 1992 r., zmarła w Limie 8 czerwca 1998 r. Leży koło Nazki, a jej dawny dom przy Panamericanie w San Pablo, ok. 5 km na północ od wieży, jest dziś małym muzeum z jej przyrządami i planami. Panamericana, zbudowana tu pod koniec lat 30. XX w. (według części źródeł w 1938 r.), przecięła Jaszczurkę na pół. To z myślą o turystach, którzy chodzili po pampie i nie widzieli, że depczą figury, powstała pierwsza wieża widokowa. Kiedy i z czyjej inicjatywy, źródła podają różnie: według jednych w 1976 r. dla Marii Reiche, ufundowana głównie przez jej siostrę Renate, przyjaciółkę i firmę Pescaperu; według Kongresu Peru w 1979 r. przeniesiono ją z Pisco dzięki Marisie Pinillos de Mujica i Rinie Dibós [do sprawdzenia]. W 2020 r. obok stanęła nowa, wyższa wieża, sfinansowana przez japońską współpracę i peruwiańskie Ministerstwo Kultury.
Odkrycia trwają. Zespół Masato Sakaia z Uniwersytetu Yamagata szuka figur od 2006 r., od 2019 r. także z pomocą sztucznej inteligencji: w sezonie 2022–2023 program wskazał ok. 1300 miejsc, a badacze w terenie potwierdzili 303 nowe, małe figury „reliefowe”, głównie ludzi i zwierząt domowych, co niemal podwoiło liczbę znanych (ogłoszone w 2024 r.). W 2020 r. na stromym zboczu odsłonięto leżącego kota. Ziemia jest jednak krucha. W grudniu 2014 r. aktywiści Greenpeace rozłożyli przy Kolibrze transparent na szczyt klimatyczny w Limie i zostawili na pampie ślady stóp; organizacja przeprosiła. W styczniu 2018 r. kierowca ciężarówki zjechał z szosy i uszkodził trzy geoglify. W 2025 r. Ministerstwo Kultury zmniejszyło strefę ochronną o 42%, a po fali krytyki wycofało się z tej decyzji.
Na miejscu
- Wieże widokowe przy Panamericanie (ok. km 420): z nowej, z platformą na 20 m, widać Dłonie, Drzewo i przeciętą szosą Jaszczurkę; stara, stalowa, stoi obok (czy jest jeszcze udostępniona – do sprawdzenia).
- Mirador Natural: niewielkie wzgórze kawałek dalej na południe, z którego widać linie proste i trapezy biegnące aż po horyzont.
- Przelot awionetką z lotniska Marii Reiche w Nazce, ok. 30–35 minut nad Kolibrem, Małpą, Kondorem i Astronautą. Po serii wypadków władze w 2010 r. zaostrzyły przepisy i wycofały stare maszyny, ale katastrofy zdarzały się i później: w październiku 2010 r. zginęło sześć osób, w lutym 2022 r. siedem. Lepiej rano, kiedy powietrze jest spokojniejsze; pytać o drugiego pilota i odprawę bezpieczeństwa.
- Muzeum w dawnym domu Marii Reiche w San Pablo, ok. 5 km na północ od wieży (godziny i wstęp do sprawdzenia).
Praktycznie
- Wejście na pampę jest zabronione, a niszczenie zabytku grozi w Peru karą więzienia. Motocykl tylko na asfalcie i na wydzielonym parkingu przy wieży, bez zjeżdżania na pobocze w głąb pustyni: ślady opon zostają tu na wieki.
- Wieża stoi przy ruchliwej Panamericanie Sur, ok. 25 km na północny zachód od miasta Nazca (źródła podają 20–26 km). Ciężarówki jadą szybko, a na otwartej pustyni wieje mocny boczny wiatr, zwłaszcza po południu; zimą (VII–VIII) zdarzają się burze pyłowe, przez które odwołuje się przeloty.
- W dzień jest gorąco i nie ma cienia: woda, przerwa w Nazce. Paliwo w Nazce i w Palpie [stacje do sprawdzenia].
Źródła (16)
en.wikipedia.org/wiki/Nazca_Lines, es.wikipedia.org/wiki/L%C3%ADneas_de_Nazca, whc.unesco.org/document/217131, en.wikipedia.org/wiki/Maria_Reiche, andina.pe/ingles/noticia-peru-maria-reiche-a-..., trowelblazers.com/?p=5385, www.intltravelnews.com/2013/01/nazca-lines-to..., comunicaciones.congreso.gob.pe/?p=16641, andina.pe/ingles/noticia-peru-nazca-lines-loo..., www.atlasobscura.com/places/nazca-lines-obser..., www.lonelyplanet.com/peru/nazca-around/attrac..., andina.pe/ingles/noticia-perus-nazca-lines-30..., www.sciencealert.com/hundreds-of-mysterious-n..., globalvoices.org/2014/12/12/for-peru-greenpea..., www.clickorlando.com/news/world/2022/02/04/7-..., howtoperu.com/answers/nazca-lines-tower-vs-pl...
-14.69360, -75.11363 (osm:way/1114762208)