Region · Gruzja
კახეთი (Kachetia)
| Stolica | Telawi, 16,8 tys. mieszk. (2024) |
|---|---|
| Ludność | 303 833 (spis 2024; w 2014 r. 318 583) |
| Powierzchnia | ok. 11,3 tys. km², z Tuszetią |
| Krainy | Wewnętrzna Kachetia (nad Alazani), Zewnętrzna Kachetia (nad Iori), Kiziki (między rzekami), Gagma Mchari (lewy brzeg Alazani); dawniej także Hereti |
| Wysokości | pasmo Cywgombori do 1991 m (Cywi), przełęcz Gombori ok. 1620 m |
| Wino | metoda kwewri na liście UNESCO od 2013 r.; szczepy saperawi i rkaciteli |
| Przyroda | Lagodechi, najstarszy rezerwat Kaukazu (1912); Waszlowani (rezerwat od 1935 r., park narodowy od 2003 r.) |
| Święta | Alawerdoba (kulminacja 28 września); rtweli, winobranie, zwykle od połowy września do października |
O regionie
Kachetia to najdalej na wschód wysunięta kraina Gruzji, dziś także region administracyjny ze stolicą w Telawi. Ten opis obejmuje jej dawną część na nizinach i pogórzu, a górską Tuszetię, która administracyjnie też należy do Kachetii, opisuje rozdział o Wysokim Kaukazie. Krajobraz układa się w pasy. Na północy wznosi się ściana Wielkiego Kaukazu, pod nią ciągnie się płaska, żyzna dolina Alazani z winnicami, a od zachodu zamyka ją zalesione pasmo Cywgombori, długie na 107 km. Za nim, nad rzeką Iori, leży płaskowyż na 200–900 m ze stepami, takimi jak Sziraki, i z półpustynią przy granicy z Azerbejdżanem, gdzie stoi Dawit Garedża. Sami Kachetyńczycy dzielą swój kraj na cztery części: Wewnętrzną Kachetię nad Alazani, Zewnętrzną nad Iori, Kiziki między rzekami i Gagma Mchari, „tamtą stronę”, na lewym brzegu Alazani.
Samodzielne królestwo Kachetii powstało w latach 60. XV w. Za długich panowań Aleksandra I, Lewana i Aleksandra II kraj żył w pokoju i liczył 250–300 tys. mieszkańców, a stolica Gremi, którą założył Lewan, stała się jednym z ważniejszych miast handlowych Kaukazu. W 1605 r. królewicz Konstanty, wychowany na dworze perskim, zabił ojca i brata. Powstanie przeciw niemu poprowadziła królowa Ketewan, a tron objął jej syn Teimuraz I. Szach Abbas I odpowiedział w latach 1614–1617 kilkoma najazdami. Zginęło do 100 tys. Gruzinów, a 130–200 tys. wywieziono do Iranu, gdzie w Ferejdanie ich potomkowie do dziś mówią po gruzińsku. Gremi spłonęło w 1615 r. i nigdy się nie podniosło, a Ketewan, oddana szachowi jako zakładniczka, nie wyrzekła się wiary i 13 września 1624 r. zginęła w Szirazie zamęczona rozpalonymi kleszczami. Kachetia zmalała do 50–60 tys. mieszkańców, a stolica przeniosła się do Telawi. Tam 7 listopada 1720 r. urodził się Herakliusz II (Erekle II), zwany Patara Kachi, „Mały Kachetyńczyk”, który w 1762 r. połączył Kachetię z Kartlią. 24 lipca 1783 r. w traktacie gieorgijewskim oddał się pod opiekę Rosji, ale gdy we wrześniu 1795 r. Agha Mohammad-chan rozbił go pod Krcanisi i zrównał Tbilisi z ziemią, Rosja nie pomogła. Herakliusz zmarł w Telawi 11 stycznia 1798 r., a w 1801 r. Rosja zajęła jego królestwo.
Kachetia ma swój dialekt i opinię krainy gościnnej, rozśpiewanej i przywiązanej do stołu. Z Kwareli pochodził Ilia Czawczawadze (1837–1907), pisarz i przywódca odrodzenia narodowego, a z Mirzaani malarz samouk Niko Pirosmani (1862–1918). W Cinandali stoi dwór Czawczawadzów, z którego 2 lipca 1854 r. ludzie imama Szamila, pod wodzą jego syna, porwali dwie księżne z dziećmi. Wymieniono je w marcu 1855 r. na syna Szamila, wychowanego w Rosji. Na pograniczu żyją mniejszości. W wąwozie Pankisi, w górę Alazani od Achmety, mieszkają Kiści, Wajnachowie spokrewnieni z Czeczenami, którzy osiedlali się tu od XIX w. W 2019 r. byli większością z ok. 5 tys. mieszkańców doliny. W latach 2000–2002 schronił się tu oddział czeczeńskich bojowników Rusłana Gełajewa, ale dziś Pankisi przyjmuje turystów, a Kiści przychodzą na święto w Alawerdi razem z sąsiadami. W Zinobiani pod Kwareli mieszkają Udyni, chrześcijanie z własnym językiem, uważani za ostatnich potomków kaukaskich Albańczyków. Ich przodkowie przyszli tu w 1922 r. z Wartaszenu w dzisiejszym Azerbejdżanie.
Kachetia żyje z ziemi i z wina: tu leży większość winnic Gruzji, a nazwy wsi i okolic, takie jak Mukuzani, Napareuli, Kindzmarauli czy Achaszeni, są nazwami win. Obok wielkich winnic działają tysiące rodzinnych piwnic, a gliniane kwewri lepią rodziny garncarzy, m.in. w Wardisubani. Region się wyludnia: według spisu z 2024 r. ubyło w nim 4,6% mieszkańców w dziesięć lat, a w miastach mieszka tylko ok. jednej piątej. Turystów przyciągają Signagi, odnowione od 2007 r., Telawi z twierdzą Batonis Cyche, siedzibą ostatnich królów, i winnice. Na północnym wschodzie, pod granicą z Dagestanem, leży Lagodechi. Rezerwat powstał tam w 1912 r. jako pierwszy na Kaukazie, a zabiegał o niego Ludwik Młokosiewicz (1831–1909), Polak, który spędził w Lagodechi większość życia i odkrył ok. 60 gatunków roślin i zwierząt. Od niego nazwę wzięły piwonia Paeonia mlokosewitschii i cietrzew kaukaski Tetrao mlokosiewiczi. Na drugim końcu regionu, przy granicy z Azerbejdżanem, park Waszlowani chroni badlandy, step z dziką pistacją i łęgi nad Alazani, gdzie w 2004 r. fotopułapka pierwszy raz uchwyciła lamparta kaukaskiego.
Kuchnia i zwyczaje
- Wino z kwewri robi się tu metodą kachetyńską: do zakopanego naczynia trafia sok razem ze wszystkimi skórkami, pestkami i szypułkami, a wino stoi na nich co najmniej 5–6 miesięcy. W metodzie imeretyńskiej dodaje się tylko ok. jednej dziesiątej wytłoków i bez szypułek. Przed kolejnym rocznikiem kwewri myje się, odkaża wapnem i powleka od środka woskiem pszczelim. Saperawi („farbujący”) ma czerwony nie tylko skórkę, ale i miąższ, a rkaciteli to „czerwona szypułka”.
- Czacza to wódka z wytłoków, które zostają w kwewri. Kupowana ma ok. 40%, domowa nawet 85%. Czurczchela to orzechy włoskie albo laskowe nawleczone na nitkę i maczane w zagęszczonym moszczu z mąką (tatara). Kachetyński sposób jej robienia wpisano w 2015 r. na gruzińską listę dziedzictwa niematerialnego.
- Mcwadi, szaszłyki z wieprzowiny albo jagnięciny, piecze się nad żarem z suchych pędów winorośli, które szybko się spalają i zostawiają drobny, pachnący żar. Do tego szoti, chleb w kształcie łódki, przyklejany do ścianki okrągłego pieca tone.
- Supra, uczta z toastami, którą prowadzi tamada, mistrz toastów wybrany przez gospodarzy. Przy stole śpiewa się kachetyńskie pieśni wielogłosowe. W jednej z nich, „Czakrulo”, dwa bogato zdobione głosy wznoszą się nad chórem, a NASA wysłała ją w 1977 r. w kosmos na złotych płytach sond Voyager.
- Alawerdoba, dawne święto plonów przy katedrze Alawerdi, trwa kilka dni i kończy się 28 września, w dniu św. Józefa z Alawerdi, założyciela klasztoru. Rtweli, winobranie, trwa zwykle od połowy września do października, zależnie od pogody i szczepu [termin w danym roku do sprawdzenia].
Co widać z siodła
- Winnice pod ścianą Kaukazu: w dolinie Alazani rzędy winorośli ciągną się aż po podnóże gór, a nad nimi, w pogodne dni rano, widać śnieżne szczyty.
- Katedra Alawerdi, wysoka na ponad 55 m i do 2004 r. najwyższy kościół Gruzji, jest widoczna z daleka na płaskiej dolinie. Pochowani są w niej Teimuraz I i część relikwii królowej Ketewan.
- Przydrożne stragany z czurczchelą, winem i czaczą w plastikowych butelkach, a w miasteczkach okienka piekarni, z których wydaje się gorące szoti prosto z pieca tone.
- W Telawi stary platan, uważany za ok. 900-letni, wysoki na 40 m, z pniem o obwodzie 11 m.
- Przełęcz Gombori (ok. 1620 m): krótsza, kręta droga z Tbilisi do Telawi przez lasy pasma Cywgombori, ok. 95 km wobec ok. 155 km główną szosą przez Sagaredżo. Zimą po dużych opadach bywa zamykana na kilka dni.
- Owce Tuszów: jesienią i wiosną stada idą między Tuszetią a zimowiskami na stepie Sziraki, w rocznym obiegu ok. 300 km, także drogami w dolinie Alazani. Wyjazd do Tuszetii zaczyna się w Alwani, wsi Tuszów u wylotu doliny.
Źródła (37)
en.wikipedia.org/wiki/Kakheti, www.wikidata.org/wiki/Q169674, geostat.ge/media/78282/2024-Population-and-Ag..., en.wikipedia.org/wiki/Telavi, en.wikipedia.org/wiki/Gombori_Range, georgia.travel/gombori-pass-the-magnificent-r..., en.wikipedia.org/wiki/Iori_Plateau, en.wikipedia.org/wiki/Gremi, en.wikipedia.org/wiki/Ketevan_the_Martyr, en.wikipedia.org/wiki/Abbas_I%27s_Kakhetian_a..., en.wikipedia.org/wiki/Fereydan, en.wikipedia.org/wiki/Heraclius_II_of_Georgia, en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Georgievsk, en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Krtsanisi, en.wikipedia.org/wiki/Tsinandali, en.wikipedia.org/wiki/Kvareli, en.wikipedia.org/wiki/Niko_Pirosmani, en.wikipedia.org/wiki/Alaverdi_Monastery, en.wikipedia.org/wiki/Alaverdoba, en.wikipedia.org/wiki/Academy_of_Ikalto, en.wikipedia.org/wiki/Pankisi_Gorge, en.wikipedia.org/wiki/Udi_people, en.wikipedia.org/wiki/Zinobiani, en.wikipedia.org/wiki/Lagodekhi_Protected_Areas, en.wikipedia.org/wiki/Ludwik_M%C5%82okosiewicz, en.wikipedia.org/wiki/Vashlovani_National_Park, en.wikipedia.org/wiki/Kvevri, ich.unesco.org/en/RL/ancient-georgian-traditi..., en.wikipedia.org/wiki/Saperavi, en.wikipedia.org/wiki/Rkatsiteli, en.wikipedia.org/wiki/Georgian_wine, en.wikipedia.org/wiki/Chacha_(brandy), en.wikipedia.org/wiki/Churchkhela, en.wikipedia.org/wiki/Shotis_puri, www.npr.org/sections/thesalt/2013/07/15/20232..., en.wikipedia.org/wiki/Chakrulo, http://www.tushetipl.ge/en/article/40