Region · Niemcy
Schwarzwald / Szwarcwald
| Kraj związkowy | Badenia-Wirtembergia |
|---|---|
| Granica w opisie | fizycznogeograficzna: od Hochrhein na południu po Kraichgau na północy, od niziny Górnego Renu na zachodzie po Gäu i płaskowyż Baar na wschodzie |
| Powierzchnia | ponad 6000 km² – najwyższe i największe niemieckie średniogórze |
| Najwyżej | Feldberg, 1493 m; na północy Hornisgrinde, 1164 m |
| Ochrona | Park Narodowy Szwarcwaldu (od 2014 r., ok. 10 tys. ha), Rezerwat Biosfery UNESCO Szwarcwald (od 2017 r.) |
| Języki | niemiecki; na południu i w środku dialekty alemańskie, na wschodzie szwabskie |
O regionie
Szwarcwald to najwyższe i największe średniogórze Niemiec: ponad 6000 km² gęstego lasu w południowo-zachodnim kącie kraju, w Badenii-Wirtembergii. Opis przyjmuje granicę fizycznogeograficzną: od Hochrhein (Renu między Jeziorem Bodeńskim a Bazyleą) na południu po pagórkowaty Kraichgau na północy, od niziny Górnego Renu na zachodzie po wyżyny Gäu i płaskowyż Baar na wschodzie; dawne granice państwowe biegły w poprzek gór. Góry wypiętrzyły się na krawędzi rowu Górnego Renu, którego drugim brzegiem są Wogezy. Dlatego od zachodu stoki opadają stromo ku Renowi, odsłaniając granity i gnejsy, a na wschód łagodnie schodzą płytami czerwonego piaskowca. W epoce lodowcowej najwyższe partie pokrywał lodowiec Feldbergu; zostawił po sobie kary i jeziora: Feldsee, Titisee, Mummelsee. Najwyższy jest Feldberg (1493 m) na południu, na północy Hornisgrinde (1164 m).
Rzymianie znali te góry jako Abnoba, od celtyckiej bogini. Wnętrze zasiedlano późno, od średniowiecza, w dużej mierze z inicjatywy klasztorów, takich jak St. Peter i St. Blasien, i rodu Zähringerów. Na mapie politycznej Szwarcwald przez wieki był szachownicą: południe z Bryzgowią należało do Habsburgów jako część Austrii Przedniej (Vorderösterreich) aż do 1805 r., a po wojnach napoleońskich całość podzieliły Wielkie Księstwo Badenii i Królestwo Wirtembergii. Ich dawna granica biegnie m.in. przez przełęcz Ruhestein. Dopiero w 1952 r. obie części weszły do jednego kraju związkowego.
Z czego żył las? Z drewna: od XVII do XIX w. najdłuższe jodły spławiano rzekami Murg, Kinzig i Enz do Renu i dalej do Holandii, gdzie służyły na maszty i na pale; stąd ich nazwa „Holländer”, a na takich palach do dziś stoi część Amsterdamu. Masowy wyrąb zamienił dawny las mieszany w świerkowe monokultury, które huragan Lothar 26 grudnia 1999 r. powalił na ogromnych obszarach. Z drewna żyły też węglarnie, huty szkła i od ok. 1730 r. zegarmistrzostwo: chłopi z okolic Triberg i Furtwangen robili zimą zegary z drewnianymi mechanizmami, a w XVIII w. narodził się tu zegar z kukułką. Dziś w górach żyje się z turystyki – to najczęściej odwiedzane średniogórze Niemiec – a także z przemysłu precyzyjnego, leśnictwa i hodowli.
Tożsamość regionu buduje dialekt alemański, bliski szwajcarskiemu, i dawny strój: kapelusz z wełnianymi pomponami, Bollenhut, noszą od ok. 1800 r. kobiety z trzech protestanckich wsi w okolicy doliny Kinzig, Gutach, Kirnbach i Reichenbach; panny z czerwonymi pomponami, mężatki z czarnymi. Las zaludniły też baśnie: w „Zimnym sercu” Wilhelma Hauffa (1827) biedny węglarz Peter Munk sprzedaje serce olbrzymiemu flisakowi Holländer-Michelowi w zamian za bogactwo. Na północy od 2014 r. chroni grzbiet między Baden-Baden a Baiersbronn Park Narodowy Szwarcwaldu, a na południu wokół Feldbergu leży największy rezerwat przyrody kraju związkowego.
Kuchnia i zwyczaje
- Kuchnia gospód to obfite „Vesper”: chleb, szynka, boczek, ser i kieliszek wódki owocowej, a do kawy tort wiśniowy. W okolicy działają setki małych gorzelni przy gospodarstwach, które pędzą wódki z wiśni, śliwek, mirabelek i gruszek.
- Fasnet, szwabsko-alemański karnawał: w wielu miasteczkach cechy błaznów (Narrenzünfte) chodzą w drewnianych, rzeźbionych maskach i strojach przekazywanych z pokolenia na pokolenie; najważniejsze dni przypadają przed Środą Popielcową [daty do sprawdzenia].
- Bollenhut zakłada się dziś głównie od święta, na procesje, wesela i festyny w dolinie Kinzig; cały rok można go obejrzeć w muzeum strojów ludowych w Haslach w dolinie Kinzig.
- Zegary z kukułką robi się wciąż w warsztatach wzdłuż Deutsche Uhrenstraße, „Niemieckiej Drogi Zegarów”, a Niemieckie Muzeum Zegarów działa w Furtwangen.
Do skosztowania

deser
Schwarzwälder Kirschtorte (tort szwarcwaldzki)
Czekoladowy biszkopt nasączony wódką wiśniową, przełożony wiśniami i bitą śmietaną, z wiórkami czekolady. Pierwszy raz zapisany w 1915 r., i to nie w Szwarcwaldzie; nazwę wiąże się z kirschwasserem albo z czernią lasu i strojem z Bollenhutem.
Fot. Mikelo, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

przystawka
Schwarzwälder Schinken (szynka szwarcwaldzka)
Surowa szynka bez kości, peklowana na sucho z czosnkiem, kolendrą, pieprzem i jałowcem, potem tygodniami wędzona na zimno dymem z drewna iglastego, prawie czarna z zewnątrz. Od 1997 r. chronione oznaczenie geograficzne UE.
Fot. Erich Ferdinand from germany, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

danie główne
Schäufele (wędzona łopatka wieprzowa)
Peklowana i lekko wędzona łopatka wieprzowa, gotowana w całości i podawana w plastrach, zwykle z sałatką ziemniaczaną. Nazwa od płaskiej kości łopatki, przypominającej małą łopatę; klasyka kuchni badeńskiej.
Fot. Kungfuman, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
do picia
Schwarzwälder Kirschwasser (wódka wiśniowa)
Bezbarwny destylat z przefermentowanych dzikich i hodowanych wiśni z pestkami, które dodają mu migdałowej nuty. Pędzi się go w setkach małych gorzelni gospodarstw; nazwa jest chronionym oznaczeniem geograficznym napojów spirytusowych UE.
Wieczorem, motocykl rano.
Drogi motocyklowe
- Schwarzwaldhochstraße – Wysoka Droga Szwarcwaldu: Baden-Baden – Mummelsee – Ruhestein – Freudenstadt (B 500) – ok. 60 km grzbietem północnego Szwarcwaldu na 900–1050 m, obok Mummelsee i przez park narodowy; bardzo popularna i wypadkowa, z ograniczeniami prędkości i zapowiadanymi na 2027 r. nowymi regułami.
- Feldbergpass – przełęcz pod Feldbergiem: Titisee – Bärental – Todtnau (B 317) – najwyżej położona droga federalna Niemiec (1231 m), z serpentynami na zjeździe do doliny Wiese.
- B 500 na południu (Triberg – Furtwangen – Hinterzarten – Schluchsee): długa droga grzbietem Szwarcwaldu Środkowego i Wysokiego, przez łąki i lasy na ok. 1000 m; szeroka i szybka, bez wyraźnych serpentyn.
- L 124 Schauinslandstraße z Fryburga na Schauinsland: dawny tor wyścigów górskich z gęstymi zakrętami; według zestawień zakazów od lat zamknięta dla motocykli w weekendy i święta [aktualne zasady do sprawdzenia przed wyjazdem].
- B 31 Höllental z Fryburga do Titisee: efektowny wąwóz z „Jelenim Skokiem” (Hirschsprung), ale droga ma duży ruch ciężarowy, więc przejeżdża się nią tylko tranzytem.
Epickie drogi motocyklowe w regionie
- Feldbergpass – przełęcz pod Feldbergiem: Titisee – Bärental – Todtnau (B 317) – ok. 28 km Titisee – Todtnau: ok. 11 km z Titisee do Bärental, ok. 7,5 km podjazdu przez Feldberg-Ort na przełęcz i ok. 10 km zjazdu serpentynami przez Fahl do Todtnau (OpenRouteService, szacunkowo) · GPX
- Schwarzwaldhochstraße – Wysoka Droga Szwarcwaldu: Baden-Baden – Mummelsee – Ruhestein – Freudenstadt (B 500) – ok. 59 km Baden-Baden – Freudenstadt: ok. 16 km podjazdu z Baden-Baden na grzbiet przy Plättig, ok. 31 km grzbietem przez Mummelsee i Ruhestein do Alexanderschanze, ok. 12 km B 28 przez Kniebis do Freudenstadt (OpenRouteService, szacunkowo) · GPX
Co widać z siodła
- Wielkie zagrody szwarcwaldzkie: dom, obora i stodoła pod jednym ogromnym dachem, schodzącym nisko po bokach; często z wjazdem na strych od strony stoku i z własną kapliczką obok.
- Ciemne ściany świerków i jodeł, a w nich rozległe połacie powalonych albo suchych drzew – ślady huraganu Lothar (1999) i kornika, w parku narodowym zostawione naturze.
- „Grinden”: bezleśne wrzosowiska i torfowiska na grzbiecie północnego Szwarcwaldu, powstałe na dawnych pastwiskach.
- Jeziora karowe pod szczytami (Mummelsee, Feldsee) i większe jeziora polodowcowe w dolinach (Titisee, Schluchsee).
- Z zachodniej krawędzi gór nizina Renu w dole, a przy dobrej widoczności Wogezy we Francji; na południu przy pogodzie fenowej widać nawet łańcuch Alp.
Źródła (16)
de.wikipedia.org/wiki/Schwarzwald, de.wikipedia.org/wiki/Feldberg_(Schwarzwald), de.wikipedia.org/wiki/Hornisgrinde, de.wikipedia.org/wiki/Nationalpark_Schwarzwald, de.wikipedia.org/wiki/Vorderösterreich, de.wikipedia.org/wiki/Kuckucksuhr, de.wikipedia.org/wiki/Alemannische_Dialekte, de.wikipedia.org/wiki/Bollenhut, de.wikipedia.org/wiki/Das_kalte_Herz, de.wikipedia.org/wiki/Schwarzwälder_Kirschtorte, de.wikipedia.org/wiki/Schwarzwälder_Schinken, de.wikipedia.org/wiki/Schäufele, de.wikipedia.org/wiki/Kirschwasser, de.wikipedia.org/wiki/Deutsches_Uhrenmuseum, rp.baden-wuerttemberg.de/en/themen/landwirtsc..., www.motorradundreisen.de/motorradfahrverbot_d...