Ten opis obejmuje pięć górskich krain wschodniego Wielkiego Kaukazu po gruzińskiej stronie. To krainy historyczno-etnograficzne górali, a nie jednostki administracyjne: dziś dzielą się między region Mccheta-Mtianetia i, w przypadku Tuszetii, Kachetię. Mtiuletia („kraina gór”) to dolina Białej Aragwi z Pasanauri na ok. 1050 m, a za przełęczą Krzyżową (2379 m) zaczyna się Chewi, czyli „wąwóz”: górny Terek pod Kazbekiem, z dolinami Sno i Truso. Na wschód od drogi leżą Pszawia nad Pszawską Aragwi, Chewsuretia po obu stronach głównego grzbietu, przy granicy z Inguszetią i Czeczenią, oraz Tuszetia nad dwiema Alazani, które płyną już ku Dagestanowi. Chewi, północna Chewsuretia i Tuszetia leżą za wododziałem, więc według umownej granicy kontynentów to europejska część Gruzji. Terek przebija się do Rosji wąwozem Darialskim, długim na ok. 13 km, ze ścianami granitu wysokimi miejscami na 1800 m. Jego nazwa pochodzi z perskiego „Dar-i Alan”, czyli „Brama Alanów”.

Tędy szła zawsze jedyna wygodna droga przez środkowy Kaukaz. Znali ją Strabon i Pliniusz. W 1783 r. Paweł Potiomkin dojechał nią do Tyfilisu karetą zaprzężoną w osiem koni, a od 1799 r. Rosjanie budowali Gruzińską Drogę Wojskową. Generał Aleksiej Jermołow ogłosił koniec prac w 1817 r., ale budowa trwała do 1863 r., a brytyjski podróżnik James Bryce chwalił w 1876 r. jej szerokość i żelazne mosty nad potokami, choć w samej Rosji porządnych dróg prawie wtedy nie było. W 1829 r. przejechał nią Aleksander Puszkin, który opisał tę podróż w „Podróży do Arzrumu”, a w 1837 r. do Tyfilisu dotarł zesłany na Kaukaz Michaił Lermontow. W „Beli”, pierwszej części „Bohatera naszych czasów”, narrator jedzie tą drogą z Tyfilisu przez Górę Krzyżową, a wiersz „Tamara” (1841) Lermontow umieścił w wąwozie Darialskim. Aleksander Dumas, który zimą 1858/1859 objechał Gruzję, przyjechał od strony Morza Kaspijskiego i wyjechał przez Poti, więc tą drogą najpewniej nie jechał [do sprawdzenia]. Górale nie przyjęli nowej władzy spokojnie. W 1804 r. powstali Mtiulowie i Mochewowie, a bunt stłumił generał Paweł Cycjanow. Po stronie Rosji stanął miejscowy pan Gabriel Czopikaszwili, który został rosyjskim oficerem i przyjął nazwisko Kazbegi. Jego wnuk Aleksandre Kazbegi (1848–1893) po studiach w Petersburgu i Moskwie wrócił do Stepancmindy i został pasterzem, żeby poznać życie górali, a potem napisał powieść „Ojcobójca” (1883). Jej bohater, górski banita Koba, dał rewolucyjny pseudonim młodemu Józefowi Dżugaszwilemu, późniejszemu Stalinowi.

Górale ze wschodniego Kaukazu, jak Chewsurowie i Mochewowie, nie mieli panów feudalnych. Wybierali starszego, chewisberiego, który był sędzią, kapłanem i wodzem, oraz radę starszych, a podlegali tylko koronie, której dawali straż i żołnierzy. Spory, także krwawą zemstę, rozstrzygała wspólnota. Ich wiara łączy prawosławie ze starszymi kultami. Każda wieś ma sanktuaria, zwane dżwari („krzyż”) albo chati („ikona”). Wybierany na rok dasturi warzy dla nich święte piwo, a kadagi przepowiada w transie. Najświętsze dla górali wschodniej Gruzji jest sanktuarium św. Jerzego w Lomisie nad doliną Aragwi. Przysięga na Lomisę wiązała najmocniej, a dawniej zbierano się tam, by radzić o wojnie i pokoju. Z Kazbekiem, po gruzińsku Mkinwarcweri, czyli „lodowy szczyt”, łączy się mit o Amiranim, przykutym w górach za to, że wyzwał Boga. Ta opowieść przypomina grecki mit o Prometeuszu. W XIX w. narodziła się legenda, że Chewsurowie w kolczugach i strojach z krzyżami są potomkami krzyżowców. Historycy uważają ją za mit bez podstaw. Z Pszawii pochodził Waża-Pszawela, czyli Luka Razikaszwili (1861–1915), urodzony w Czargali. W poematach „Aluda Ketelauri” (1888) i „Gość i gospodarz” (1893) pokazał ludzi, którzy łamią prawo wspólnoty w imię zwykłego człowieczeństwa.

Góry zawsze żyły z owiec. Tuszowie dostali od królów Kachetii dolinę Alwani w nagrodę za udział w bitwie pod Bachtrioni w 1659 r., a na stepie Sziraki wypasają owce co najmniej od czasów króla Archila (1664–1675). Do dziś pasterze przechodzą z owcami przez przełęcz Abano wiosną i jesienią, a cały roczny obieg z Tuszetii przez ścierniska kachetyńskich wsi na zimowiska na stepie Sziraki-Samuchi liczy ok. 300 km. W XIX w. wiele rodzin osiadło na stałe w Alwani u wylotu doliny. Pierwsi zeszli Bacowie, gdy ok. 1830 r. osuwisko zniszczyło jedną z ich głównych wsi. W XX w. góry opustoszały. W latach 1951–1953 władze radzieckie przesiedliły większość Chewsurów na niziny, a ten sam los spotkał kilka rodzin z Chewi. W dolinie Truso po wojnach 1991–1992 i 2008 r. w 19 wsiach zostało ok. 30 osób, i to w większości tylko na lato. Dziś góry żyją z turystyki: z kwater w Stepancmindzie, Szatili i Omalo, z wędrówek i z Gudauri na ok. 2200 m, gdzie ośrodek narciarski rozbudowano od lat 80., a w 1988 r. stanął pierwszy duży hotel. Z drogi żyją też kierowcy ciężarówek. Przez przejście Dariali – Górny Łars jeżdżą tiry z Armenii, Turcji i Azerbejdżanu do Rosji, a w kwietniu 2024 r. przebito 9-kilometrowy tunel nowej drogi Kweszeti – Kobi, która ma ominąć przełęcz Krzyżową [termin otwarcia do sprawdzenia].