Aizanoi leży na wyżynie we wnętrzu Anatolii, ok. 1000 m n.p.m., nad rzeką Penkalas, dziś Kocaçay. Ślady osadnictwa na wzgórzu świątynnym sięgają III tysiąclecia p.n.e., ale miasto zasłynęło dopiero w czasach rzymskich. Jego mieszkańcy wywodzili się od Azana, mitycznego syna Arkasa, przodka Arkadyjczyków, i twierdzili, że ich przodkowie przybyli tu z Arkadii. Najstarszym świętym miejscem była grota Steunos, poświęcona anatolijskiej Matce Bogów, czczonej tu jako Meter Steunene. Wspomina ją Pauzaniasz, a archeolodzy znaleźli w niej gliniane figurki z I w. p.n.e. – II w. n.e. i dwa okrągłe doły na krew zwierząt ofiarnych. W czasach hellenistycznych miasto przechodziło z rąk do rąk między Pergamonem a Bitynią, a w 133 p.n.e. razem z królestwem Pergamonu trafiło do Rzymu. Bogaciło się na zbożu, winie i wełnie z okolicznych wyżyn.

Największym skarbem jest świątynia Zeusa na sztucznym tarasie nad rzeką, jedna z najlepiej zachowanych świątyń rzymskich w Azji Mniejszej. Stoi na podium 35 × 53 m, a wokół celli biegł rząd kolumn jońskich, 8 na krótszych bokach i 15 na dłuższych. Data budowy jest sporna: według jednego odczytania napisów świątynię poświęcono jeszcze za Domicjana, ok. 92 r., według innego prace ruszyły w drugiej ćwierci II w. Napisy na murach mówią o długim sporze o dzierżawę ziem świątynnych, który rozstrzygnął dopiero cesarz Hadrian, a pieniądze z czynszów poszły na budowę. Pod świątynią jest sklepiony podziemny korytarz, rzadkość w rzymskiej Anatolii. Dawniej uważano, że odprawiano w nim obrzędy Kybele, a popiersie kobiety z akroterionu brano za jej wizerunek. Nowsze badania tę hipotezę podważają i pytanie, czemu służyło podziemie, zostaje otwarte. W XIII w. wzgórze świątynne zajęli Tatarzy z plemienia Çavdar i zrobili z niego warownię. Na kamieniach zostawili ryty jeźdźców i scen bitewnych, a od nich nazwę wzięła dzisiejsza wieś Çavdarhisar, „twierdza Czawdarów”.

Na północ od świątyni stoi zespół, który według UNESCO nie ma odpowiednika w antycznym świecie: stadion i teatr na jednej osi, połączone budynkiem sceny. Budowano go od ok. 160 r. do połowy III w. Ściana sceny była jednocześnie północnym murem stadionu, więc widzowie teatru nie widzieli bieżni. Dziś, gdy scena runęła w trzęsieniach ziemi, z bieżni widać rzędy widowni. Na południu miasta stoi okrągły targ spożywczy, macellum. Na jego ścianach w IV w. wyryto kopię edyktu cesarza Dioklecjana z 301 r., który ustalał najwyższe ceny towarów i usług w całym cesarstwie. Był to rozpaczliwy sposób walki z inflacją, wywołaną psuciem monety. W mieście są też dwie łaźnie: późniejsza z mozaiką satyra i menady w IV–V w. służyła za siedzibę biskupa. Kolumnadowa ulica długości 450 m prowadziła do sanktuarium Matki Bogów.

Rzekę przecinały cztery rzymskie mosty, dwa są w użyciu do dziś. Główny, pięcioprzęsłowy, otwarto we wrześniu 157 r., a sfinansował go miejscowy dobroczyńca Marek Apulejusz Euryklos, ten sam, który łożył na świątynię. Po VII w. miasto podupadło, choć jego biskup Pistikos zasiadał jeszcze na soborze w Nicei w 325 r. Europejscy podróżnicy odkryli ruiny w 1824 r., a od 1926 r., z długą przerwą, kopie tu Niemiecki Instytut Archeologiczny. W 1970 r. trzęsienie ziemi w pobliskim Gediz uszkodziło świątynię, później ją zabezpieczono i odbudowano część kolumn. W 2019 r. archeolodzy z Uniwersytetu Pamukkale znaleźli dzban z 651 rzymskimi srebrnymi monetami sprzed ok. 2100 lat, a w 2021 r. posąg bogini zdrowia Hygiei.