Pamfilia, prowincja Antalya (Turcja) · pamfilia
Aspendos
| Typ | rzymskie, antyk, akwedukt, most |
|---|---|
| Czas | 2 godziny na teatr i akropol, pół godziny na akwedukt i most |
| Wstęp | 15 € dla cudzoziemców, płatne w lirach (stan na 2026-10, źródło: karekod.org); MuseumPass Türkiye 165 € za 15 dni; akwedukt i most seldżucki bez biletu |
| Teatr | ok. 161–169 n.e., za Marka Aureliusza; architekt Zenon, syn Teodora |
| Widownia | 41 rzędów, ok. 7 tys. miejsc; średnica ok. 96 m |
| Akwedukt | ok. 19 km, na końcu syfon z dwiema wieżami ciśnień wysokimi na ok. 30 m |
| Most | seldżucki, z XIII w., na rzymskich filarach, z zakrętem w kształcie zygzaka |
| Festiwal | Międzynarodowy Festiwal Opery i Baletu Aspendos, w 2026 r. 12–26 września |
Rys historyczny
Aspendos leżało nad rzeką Eurymedon, dziś Köprüçay, ok. 16 km od morza. Według Tukidydesa w V w. p.n.e. rzeka była żeglowna aż do miasta, a mieszkańcy bogacili się na handlu solą, oliwą i wełną. Sami nazywali swoje miasto po pamfilijsku Estwedys. Ta nazwa widnieje na ich monetach, jednych z najwcześniejszych w regionie, z procarzem z jednej strony i trójnogim symbolem triskelionu z drugiej. Ok. 466 p.n.e. u ujścia Eurymedonu ateński wódz Kimon rozbił flotę i armię perską, a Aspendos weszło do Związku Morskiego. W 389 p.n.e. pod miasto przypłynął Trazybul, bohater ateńskiej demokracji. Mieszkańcy zapłacili mu, żeby odpłynął, ale jego żołnierze i tak zniszczyli im zboże na polach. Rozgniewani Aspendyjczycy zabili go w jego namiocie. W 333 p.n.e. miasto próbowało przechytrzyć Aleksandra Wielkiego: posłowie obiecali daninę, ale rada jej nie zatwierdziła. Aleksander zawrócił z wojskiem i narzucił dwa razy wyższą daninę oraz macedoński garnizon.
Teatr, z którego Aspendos słynie dziś, zbudowano ok. 161–169 n.e., za cesarza Marka Aureliusza. Napis przy wejściu mówi, że ufundowali go dwaj bracia, Kurcjusz Kryspinus i Kurcjusz Auspikatus, a projektował miejscowy architekt Zenon, syn Teodora. Widownię oparto o zbocze akropolu. Ma 41 rzędów kamiennych siedzeń i mieściła ok. 7 tys. widzów, a nad górnymi rzędami biegnie arkadowa galeria. Najcenniejszy jest budynek sceny, zachowany w całości do pełnej wysokości ok. 16 m. Należy do najlepiej zachowanych ścian scenicznych świata rzymskiego. W górnych murach widać otwory na maszty, na których rozpinano płócienny dach nad widzami. Miejscowa legenda opowiada, że król Aspendos obiecał rękę córki temu, kto zbuduje miastu najpożyteczniejszą budowlę. Jeden budowniczy dał miastu akwedukt, Zenon teatr. Król usłyszał w najwyższym rzędzie szept wypowiedziany na scenie i córka przypadła Zenonowi.
Teatr przetrwał, bo nigdy nie przestał służyć. W XIII w. sułtan seldżucki Alaeddin Keykubad I zrobił z niego pałac i karawanseraj. Dobudowano blanki na górnych murach, a na ścianie sceny do dziś widać ornament z czerwonej cegły z tamtych czasów. 9 marca 1930 r. teatr obejrzał Mustafa Kemal Atatürk. Według przekazu polecił go odnowić, ale nie zamykać, tylko grać w nim przedstawienia i urządzać zapasy. Od 1994 r. odbywa się tu Międzynarodowy Festiwal Opery i Baletu Aspendos. W 2026 r. trwał od 12 do 26 września, z „Attylą” Verdiego, „Carmina Burana” i „Spartakusem”. W tym teatrze 28 kwietnia 1987 r. Dalida dała swój ostatni koncert.
Za akropolem, na równinie, stoją łuki akweduktu, jednego z najciekawszych w świecie rzymskim. Woda płynęła ok. 19 km z gór na północy. Ostatnie ok. 2 km to syfon, czyli zamknięta rura z kamiennych bloków na arkadach. Woda wznosiła się w nim na dwie wieże ciśnień wysokie na ok. 30 m i opadała na drugą stronę, pod ciśnieniem ok. 4 barów. Napis wymienia fundatora, Tyberiusza Klaudiusza Italikusa, który wydał na akwedukt 2 mln denarów. Ok. 3 km na południe, przy drodze z wybrzeża, rzekę przecina most z XIII w., także dzieło Keykubada I. Seldżuccy budowniczowie oparli go na filarach mostu rzymskiego, które trzęsienie ziemi przesunęło w dół rzeki. Dlatego most skręca w połowie dwa razy pod kątem prostym. Kamienne rury akweduktu wmurowano w jego rampy.
Na miejscu
- Teatr: wejść na górę widowni i do arkadowej galerii; na scenie spróbować akustyki. Od strony akropolu (ścieżka za teatrem) widok na teatr z góry i na całą dolinę.
- Akwedukt: łuki i wieże ciśnień ok. 1–2 km na północ od teatru, przy wiejskiej drodze.
- Most seldżucki na Köprüçay, przy drodze dojazdowej do Aspendos: zygzak widać najlepiej z brzegu.
- Perge, ok. 30 km na zachód, w Aksu pod Antalyą: brama z dwiema hellenistycznymi wieżami, stadion, łaźnie i ulica z kanałem wodnym pośrodku (11 € dla cudzoziemców, stan na 2026-10, karekod.org). Tu w I w. nauczali apostołowie Paweł i Barnaba (Dz 13, 13–14 i 14, 25).
Praktycznie
- Dojazd: z D400 (Antalya – Manavgat) przy Serik zjazd na północ, kilka kilometrów płaskiej asfaltowej drogi przez wieś Belkıs, obok mostu seldżuckiego. Duży parking przy kasie. Odcinek D400 z Antalyi ma duży ruch, w tym autokary z hoteli.
- Autokary wycieczkowe przyjeżdżają głównie przed południem, więc najlepiej być na otwarcie albo późnym popołudniem [godziny otwarcia do sprawdzenia przed wyjazdem]. Na widowni nie ma cienia.
- W dni przedstawień festiwalowych zwiedzanie może być skrócone [do sprawdzenia]. Bilety na przedstawienia sprzedaje Państwowa Opera i Balet.
Źródła (8)
en.wikipedia.org/wiki/Aspendos, en.wikipedia.org/wiki/Roman_Theatre_of_Aspendos, en.wikipedia.org/wiki/Eurymedon_Bridge_(Aspendos), ancienttheatrearchive.com/theatre/aspendus-th..., aspendoskazisi.aku.edu.tr/en/2023/04/22/205/, www.dha.com.tr/kultur-sanat/aspendos-festival..., www.karekod.org/blog/muze-ve-oren-yerleri-fiyatlari/, en.wikipedia.org/wiki/Perga
36.93889, 31.17222 (wikidata:Q633757)