Troada, prowincja Çanakkale (Turcja) · dojazd
Assos (Behramkale)
| Typ | antyk, widok, mury, wybrzeze |
|---|---|
| Czas | 2–3 godziny; z zejściem do portu pół dnia |
| Wstęp | 11 EUR dla cudzoziemców; do 1 października 8:30–20:00, potem 8:30–17:30, kasa do 17:00 (stan na 2026-10, źródło: turkishmuseums.kultur.gov.tr) [do sprawdzenia przed wyjazdem]; MuseumPass Türkiye [do sprawdzenia] |
| Świątynia Ateny | ok. 530 p.n.e., dorycka, z andezytu; jedyna archaiczna świątynia dorycka w Anatolii |
| Akropol | ok. 238 m nad morzem; widok na Lesbos po drugiej stronie cieśniny |
| Mury | IV w. p.n.e., z bramami i wieżami do 14 m wysokości |
| Arystoteles | mieszkał tu ok. 347–345 p.n.e. na dworze Hermiasza z Atarneus |
| Św. Paweł | wsiadł tu na statek do Mityleny (Dzieje Apostolskie 20, 13–14) |
| UNESCO | lista wstępna od 2017 r. |
My zaś poszliśmy przodem na statek
i odpłynęliśmy do Assos, by tam zabrać Pawła,
bo tak postanowił: sam chciał iść pieszo.
Gdy spotkał się z nami w Assos,
wzięliśmy go na pokład i przybyliśmy do Mityleny.— Łukasz, „Dzieje Apostolskie” 20, 13–14 · przekład własny · tekst oryginalny
Ἡμεῖς δὲ, προελθόντες ἐπὶ τὸ πλοῖον,
ἀνήχθημεν εἰς τὴν Ἄσσον, ἐκεῖθεν μέλλοντες ἀναλαμβάνειν τὸν Παῦλον·
οὕτω γὰρ ἦν διατεταγμένος, μέλλων αὐτὸς πεζεύειν.
ὡς δὲ συνέβαλεν ἡμῖν εἰς τὴν Ἆσσον,
ἀναλαβόντες αὐτὸν ἤλθομεν εἰς Μιτυλήνην.
A koło Assos w Troadzie rodzi się kamień,
który pochłania wszystkie ciała; nazywa się sarkofag.— Pliniusz Starszy, „Historia naturalna” II 211 · przekład własny · tekst oryginalny
at circa Asson Troadis lapis nascitur,
quo consumuntur omnia corpora; sarcophagus vocatur.
Rys historyczny
Assos stoi na stromym wulkanicznym wzgórzu nad zatoką Edremit, a z jego szczytu widać po drugiej stronie wąskiej cieśniny wyspę Lesbos. Według starożytnych autorów miasto założyli w VII w. p.n.e. Eolowie z Metymny na Lesbos, choć nowsze badania znalazły tu ślady z epoki brązu. Ok. 530 p.n.e. na szczycie akropolu, ok. 238 m nad morzem, wzniesiono świątynię Ateny, jedyną archaiczną świątynię dorycką w Anatolii. Zbudowano ją z miejscowego szarego andezytu. Miała 6 kolumn z przodu i 13 po bokach, a wyjątkowe było to, że płaskorzeźby zdobiły architraw, belkę tuż nad kolumnami, co w porządku doryckim prawie się nie zdarzało. Pokazywały Heraklesa walczącego z centaurami, ucztę, byki i sfinksy. W 1838 r. sułtan Mahmud II podarował płaskorzeźby Francji. Większość jest do dziś w Luwrze, pozostałe w Bostonie, Stambule i Çanakkale. W latach 80. i 90. XX w. tureccy archeolodzy postawili z powrotem część kolumn.
Najsłynniejszym mieszkańcem Assos był Arystoteles. Miastem rządził wtedy Hermiasz z Atarneus, według Strabona eunuch, dawny niewolnik bankiera, który w Atenach słuchał Platona. Po śmierci Platona w 347 p.n.e. Arystoteles przyjechał do Assos razem z Ksenokratesem i spędził tu ok. trzech lat. Ożenił się z Pytias, krewną Hermiasza, i założył małą szkołę. Ok. 345 p.n.e. przeniósł się na sąsiedni Lesbos, gdzie badał zwierzęta morskie, a potem do Macedonii, by uczyć młodego Aleksandra. Kilka lat później Persowie podstępem pojmali Hermiasza i zamęczyli go na śmierć. Arystoteles uczcił go hymnem do Cnoty. W Assos urodził się też Kleantes, stoik, który był bokserem, a nocami nosił wodę, by móc za dnia słuchać wykładów, i po Zenonie stanął na czele szkoły stoików w Atenach.
Strabon pisze, że miasto było silną twierdzą, a droga z portu na górę tak stroma i długa, że pasował do niej żart muzyka Stratonika. Ten przerobił wers Homera na „Idź do Assos, a szybciej dojdziesz do kresu życia”. Grube mury z IV w. p.n.e. z bramami i wieżami wysokimi do 14 m są wyjątkowo dobrze zachowane. Wzdłuż drogi od zachodniej bramy ciągnie się nekropola z grobowcami i sarkofagami. Pliniusz Starszy pisał, że miejscowy kamień „pochłania ciała” zmarłych. Stąd grecka nazwa sarkofagu, „zjadacz ciał”. Pod akropolem, nad morzem, stoi teatr na ok. 5000 widzów, a niżej port, osłonięty w starożytności wielkim falochronem.
Ok. 57 r. przez Assos przeszedł św. Paweł. Jego towarzysze popłynęli statkiem z Troady, a on sam szedł wybrzeżem pieszo i dopiero tu wsiadł na pokład do Mityleny na Lesbos. W Bizancjum miasto nazywało się Machramion, od urzędnika imieniem Machram, i z tej nazwy wzięła się turecka Behramkale. W XIV w. pod naporem Turków mieszkańcy uciekli na Lesbos. Na szczycie wzgórza, tuż pod świątynią, stoi meczet Hüdavendigar z 2. połowy XIV w., a przy drodze do Ayvacık most z tego samego czasu. Pierwsze wykopaliska prowadzili tu w latach 1881–1883 Joseph Thacher Clarke i Francis Bacon na zlecenie Archaeological Institute of America. Były to jedne z pierwszych amerykańskich wykopalisk w świecie antycznym. Od 2017 r. Assos jest na wstępnej liście UNESCO.
Na miejscu
- Wejść przez wieś Behramkale, obok meczetu, na szczyt do świątyni Ateny i popatrzeć na Lesbos i zatokę, najlepiej pod wieczór.
- Zejść ścieżką w dół wzdłuż murów i bramy zachodniej do nekropoli, teatru i agory.
- Zjechać do starego portu (İskele) z kamiennymi domami, dawnymi magazynami, w których kiedyś składano żołędzie dębu walońskiego używane do garbowania skór. Dziś mieszczą się w nich hotele i restauracje.
Praktycznie
- Z Troi do Behramkale ok. 65 km asfaltem przez Ezine i Ayvacık (szacunkowo), więc to krótki objazd na drodze do Pergamonu. Dalej na wschód wąska droga brzegiem zatoki prowadzi do Küçükkuyu pod górą Ida (Kaz Dağı) [stan nawierzchni do sprawdzenia].
- Do portu prowadzi z wioski stroma, wąska droga z serpentynami, częściowo brukowana [do sprawdzenia]. Miejsc do parkowania na dole jest mało. W latach 2021–2022 port był zamknięty przez zagrożenie spadającymi skałami, a w czerwcu 2024 r. pożar zarośli zamknął ruiny na trzy dni. Przed wyjazdem trzeba sprawdzić, czy wszystko jest otwarte.
- Na akropolu nie ma cienia, a kamienie są nierówne i śliskie. Lepiej przyjść rano albo pod wieczór. Od 1 października kasa zamyka się o 17:00.
Źródła (8)
en.wikipedia.org/wiki/Assos, turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr/museum/det..., penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/St..., digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/clarke1902/0009, archiv.ub.uni-heidelberg.de/propylaeumdok/651..., www.dha.com.tr/foto-galeri/kaya-islahi-tamaml..., www.turkiyegazetesi.com.tr/haberler/yanginda-..., www.openstreetmap.org/way/249314420
39.49074, 26.33685 (osm:way/249314420)