Typ	miasteczko, historia, kosciol, widok, jedzenie
Czas	wieczór i ranek przy noclegu; z Cundą i Şeytan Sofrası pół dnia
Wstęp	stare miasto i Cunda bezpłatnie; muzea Rahmi M. Koç w Ayvalıku i na Cundzie płatne, wspólny bilet [cena i godziny do sprawdzenia]
Nazwy	grecka Kydonies, Ajwali; turecka Ayvalık – obie od pigwy; wyspa Cunda: gr. Moschonisi, tur. też Alibey
Mieszkańcy	1891: 21 666 Greków i 180 Turków; dziś ok. 75 tys. w całym powiecie (2024)
Wymiana ludności	1923; Grecy na Lesbos i do Aigaleo pod Atenami, w ich miejsce muzułmanie z Krety, Lesbos i Macedonii
Cunda	26,8 km², połączona z lądem groblą i mostem od końca lat 60. XX w.
Oliwki	ok. 2,5 mln drzew, odmiana Ayvalık

Na miejscu

• Stare miasto Ayvalıku: Saatli Camii, Çınarlı Camii i kościół-muzeum Taksiarchów, kilka minut pieszo od siebie.
• Muzeum Rahmi M. Koç w dawnej fabryce oliwy i mydła z XIX w.: klasyczne samochody, motocykle, modele lokomotyw i zabawki. Bilet łączony z muzeum w kościele na Cundzie.
• Cunda: nabrzeże z restauracjami, kamienne domy, wiatrak na wzgórzu z widokiem na Lesbos.
• Şeytan Sofrası („Stół Szatana”), wzgórze na południe od miasta z widokiem na wysepki, najpiękniej o zachodzie słońca. Według miejscowej legendy w skale jest odcisk stopy diabła.
• Do zjedzenia: Ayvalık tost, kanapka z kiełbasą, sucukiem, serem i piklami, oraz smażone szprotki papalina.

Rys historyczny

Ayvalık leży nad zatoką usianą wysepkami, naprzeciw Lesbos, w krainie, którą starożytni nazywali Eolidą. Obie nazwy miasta wiążą się z pigwą: grecka Kydonies od kydoni, a turecka Ayvalık od ayva. Przez większość dziejów była tu tylko mała osada, bo piraci nękali wybrzeże. Miasto urosło w XVIII w. Po klęsce floty osmańskiej pod Çeşme w 1770 r. tutejszy ksiądz przyjął pod dach rozbitków, w tym Gazi Hasana Paszę. Gdy ten w 1773 r. został wielkim wezyrem, dał Grekom z Ayvalıku prawie pełną samorządność. Miasto stało się jednym z ośrodków greckiej kultury w Azji Mniejszej. Na przełomie XVIII i XIX w. działała tu szkoła zwana Akademią Kydonii, w której nauk ścisłych i filozofii uczył Benjamin z Lesbos, a uczył się m.in. późniejszy filozof Teofil Kairis.

W 1821 r., po wybuchu powstania greckiego, w mieście doszło do walk i rzezi, a większość mieszkańców uciekła. Później pozwolono im wrócić i miasto odżyło z handlu oliwą i mydłem. W 1891 r. mieszkało tu 21 666 Greków i tylko 180 Turków. W czasie I wojny światowej władze uznały greckie wybrzeże za zagrożenie. W 1917 r. wysiedlono w głąb Anatolii od 12 do 23 tys. mieszkańców, zależnie od źródła, a część uciekła na wyspy greckie. W maju 1919 r. do miasta weszło wojsko greckie, a 15 września 1922 r. armia turecka. Wielu mężczyzn wzięto wtedy do batalionów pracy i pognano w głąb lądu. Zginął metropolita Grzegorz Orologas. Wśród zabranych był 18-letni Ilias Wenezis. Z jego oddziału, liczącego 3 tys. ludzi, przeżyły 23 osoby. Wenezis opisał to w powieści „Numer 31328”, wydanej w odcinkach w 1924 r., a w powieści Aioliki gi („Ziemia eolska”, 1943) wspominał dzieciństwo w Eolidzie.

Wymiana ludności z 1923 r. zakończyła grecki Ayvalık. Ocaleni zamieszkali na Lesbos i w Aigaleo pod Atenami. W ich domach osiedlili się muzułmanie z Grecji, najwięcej z Krety, a także z Lesbos i Macedonii. Część z nich przybyła z Lesbos, na którą wyjechali dawni mieszkańcy Ayvalıku, więc obie grupy zamieniły się domami przez cieśninę. Kościoły zamieniono na meczety. Kościół św. Jana stał się Saatli Camii, „meczetem z zegarem”: przy greckiej dzwonnicy z zegarem stoi minaret. Z kościoła św. Jerzego powstał Çınarlı Camii, „meczet pod platanem”. Kościół Taksiarchów, czyli archaniołów, jest dziś muzeum.

Wyspa Cunda, grecka Moschonisi, była do 1923 r. cała grecka. Według spisu osmańskiego z lat 1881–1893 mieszkało tu 4417 Greków i 89 muzułmanów. 19 września 1922 r. zginęło kilkuset Greków z wyspy. Po wymianie osiedlili się tu Turcy z Krety i Lesbos. Tamtejszy kościół Taksiarchów z 1873 r. po 1923 r. służył za magazyn, a od 2014 r., po odnowie, mieści muzeum Rahmi M. Koç. Klasztor św. Dymitra z 1766 r. na wyspie zniszczyli w 2020 r. poszukiwacze skarbów. Grobla z mostem na wyspę powstała pod koniec lat 60. XX w. i uchodzi za pierwszy most w Turcji przez cieśninę. Dziś Ayvalık żyje z oliwek, ok. 2,5 mln drzew na wzgórzach dookoła, i z turystyki. W wąskich uliczkach stoją kamienne domy greckie, a w restauracjach na Cundzie podaje się ryby i meze.

39.31972, 26.69490 (wikidata:Q132681800)