Licja, prowincja Antalya (Turcja) · licja
Olympos i Çıralı z Chimerą (Yanartaş)
| Typ | antyk, mitologia, geologia, plaza |
|---|---|
| Czas | pół dnia na ruiny i plażę, wieczorem 1,5–2 godziny na Chimerę |
| Wstęp | ruiny Olympos 10 € dla cudzoziemców, płatne w lirach (stan na 2026-10, źródło: karekod.org); MuseumPass Türkiye 165 € za 15 dni; Chimera osobno, niewielka opłata przy ścieżce [kwota do sprawdzenia] |
| Związek Licyjski | Olympos jedno z sześciu miast z trzema głosami |
| Upadek piratów | Zeniketes spalił się w twierdzy po zdobyciu miasta przez Publiusza Serwiliusza Watię, ok. 77 r. p.n.e. |
| Chimera | dziesiątki płomieni na ok. 5000 m², ok. 4 km na północ od ruin; gaz to w ok. 87% metan |
| Plaża | ok. 3,5 km piasku i żwiru od Çıralı do Olympos; lęgowisko żółwi Caretta caretta |
| Park narodowy | Olimpos-Beydağları, od 1972 r. |
A skoro charaktery fatalne przeczytał,
Zaraz młodzieńca w prace niebezpieczne wprząga,
Chimerę znieść strasznego każe dziwoląga,
Który nie był ludzkiego, lecz boskiego rodu:
W głowie lew, koza w środku, kręty smok od spodu,
A z paszczy ognistemi buchała potoki:
Zabił ią, maiąc nieba pomyślne wyroki.
Wnet się chwałą rycerską z Solimy ozdobił,
I w walce, która była naystrasznieysza, pobił:— Homer, „Iliada” VI 178–185 · przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski (1804)
Rys historyczny
Olympos leży w wąskim, zalesionym wąwozie, którym potok spływa do morza między dwoma skalistymi wzgórzami. Miasto było portem wschodniej Licji, jak Faselis czy Myra. Geograf Strabon, powołując się na Artemidora z Efezu, wymienia je wśród sześciu najważniejszych członków Związku Licyjskiego, które miały na zgromadzeniu po trzy głosy. Strabon dodaje, że obok leżała góra o tej samej nazwie. W I w. p.n.e. Olympos zasłynęło jednak z czego innego: stało się gniazdem piratów. Rządził tu Zeniketes, którego twierdzę oblegał rzymski wódz Publiusz Serwiliusz Watia. Gdy opór nie miał już sensu, Zeniketes podpalił swój dom i spłonął razem z rodziną, by nie trafić do niewoli. Miasto usunięto ze Związku na ponad sto lat. Plutarch pisze w żywocie Pompejusza, że piraci składali w Olympos dziwne ofiary i odprawiali tajne obrzędy, wśród nich obrzędy Mitry, „które trwają do dziś”. To jedna z najstarszych wzmianek o kulcie Mitry w świecie greckim i rzymskim.
W czasach rzymskich Olympos odbudowano według regularnego planu. Ulice przecinały się pod kątem prostym, a dwie części miasta po obu stronach potoku łączył most o trzech łukach. Pod koniec III w. biskupem był tu Metody z Olympos, autor dialogu „Uczta dziesięciu dziewic”, zabity prawdopodobnie w 312 r. W V–VI w. miasto rozrosło się bardziej niż za Rzymian: w samym centrum archeolodzy naliczyli dziewięć bazylik z mozaikami na posadzkach. Potem przyszły najazdy arabskie i Olympos opustoszało. W średniowieczu na wzgórzach u ujścia potoku stanęły zamki, przypisywane Genueńczykom i Wenecjanom [do sprawdzenia]. Dziś ruiny giną w lesie, wśród oleandrów i laurów. Widać łaźnie nad wodą, wysoki portal świątyni, grobowce z napisami i resztki kościołów. Ścieżka przez stanowisko kończy się na plaży.
Ok. 4 km na północ, na zboczu nad wsią Çıralı, z ziemi bez przerwy wydobywa się płonący gaz. Turcy nazywają to miejsce Yanartaş, czyli „płonący kamień”. Dziesiątki płomieni, od małych języczków po ogniska wielkości kominka, zajmują ok. 5000 m² nagiej, szarej skały. Starożytni łączyli je z Chimerą. Homer opowiada, że król Licji kazał Bellerofontowi zabić potwora z przodu lwa, w środku kozę, z tyłu węża, ziejącego ogniem. Pliniusz Starszy pisał, że w kraju Faselis płonie góra Chimera „ogniem, który nie gaśnie ani w dzień, ani w nocy”. Już w starożytności spierano się jednak, gdzie ta góra leżała. Strabon umieszczał Chimerę w wąwozie ok. 75 km dalej na zachód. W 1811 r. brytyjski oficer marynarki Francis Beaufort, kartograf wybrzeża Anatolii, rozpoznał w Yanartaş górę Pliniusza. Od niego pochodzi skala siły wiatru. Pod płomieniami stoją ruiny świątyni Hefajstosa, boga ognia i kowali, i bizantyjskiego kościoła.
Ogień nie ma nic wspólnego z wulkanem. Gaz to w ok. 87% metan, do tego ok. 10% wodoru, trochę azotu i ślady helu. Badacze (Hoşgörmez, Etiope i Yalçın, 2008) ustalili, że połowa gazu pochodzi z rozkładu dawnej materii organicznej w skałach osadowych. Druga połowa powstaje bez udziału życia, gdy woda reaguje ze skałami ofiolitu Tekirova, dawnym dnem oceanu wypchniętym na ląd. To zjawisko nazywa się serpentynizacją. Według tych badań to największy znany na lądzie wypływ metanu niebiologicznego. Płomienie są silniejsze zimą, gdy deszcze podnoszą ciśnienie wód gruntowych. Dawniej żeglarze wypatrywali tego ognia z morza, a dziś wędrowcy z Drogi Licyjskiej parzą na nim herbatę.
Plaża między Çıralı a Olympos ma ok. 3,5 km i jest jednym z najważniejszych lęgowisk żółwia karetta (Caretta caretta) na tym wybrzeżu. Samice wychodzą nocą na piasek od maja do września, a młode wykluwają się do jesieni. W sezonie lęgowym plaża jest w nocy zamknięta dla ludzi. Wzdłuż Çıralı nie ma wielkich hoteli, tylko pensjonaty w sadach pomarańczowych. W samym wąwozie Olympos od lat 80. XX w. działały „domki na drzewach”, legenda tureckiej turystyki plecakowej. Całe wybrzeże należy do parku narodowego Olimpos-Beydağları, założonego w 1972 r.
Na miejscu
- Chimera po zmroku: od parkingu ok. 1 km kamienną ścieżką pod górę, ok. 120 m przewyższenia, 20–30 minut marszu. Na górze płomienie w szczelinach i ruiny świątyni Hefajstosa. Wziąć latarkę, na ścieżce nie ma światła.
- Ruiny Olympos: spacer wzdłuż potoku od kasy do plaży, z łaźniami, portalem świątyni, mostem i grobowcem Marka Aureliusza Archepolisa, licjarchy z II w. W upał najlepiej rano.
- Plaża: kąpiel u wylotu wąwozu, pod skałami z ruinami zamku. Do Çıralı można iść brzegiem.
Praktycznie
- Dojazd: z D400 (Antalya – Kumluca) zjazd w stronę Çıralı, potem ok. 7 km krętej asfaltowej drogi w dół do wsi. Ostatnie ok. 900 m do parkingu pod Chimerą prowadzi kamienną kostką (OSM, stan na 2026-10). Do ruin Olympos dojeżdża się z drugiej strony, od wsi Olympos, albo dochodzi plażą z Çıralı.
- Ruiny są otwarte w dzień (według OSM 09:00–19:00) [godziny do sprawdzenia przed wyjazdem]. Na Chimerę idzie się wieczorem, więc dobrze mieć nocleg w Çıralı i nie wracać nocą krętą drogą. Pensjonaty mają zwykle podwórka, na których można postawić motocykl.
- Plaża w sezonie lęgowym jest zamknięta nocą. W 2022 r. zakaz obowiązywał od 20:00 do wschodu słońca (Hürriyet Daily News), w 2023 r. od 21:00 do 6:00 (Daily Sabah) [godziny do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Stacji paliw w Çıralı brak [do sprawdzenia], najbliższe przy D400. We wrześniu w południe w wąwozie jest gorąco i wilgotno, a na kamieniach ścieżki do Chimery ślisko po deszczu.
Źródła (13)
en.wikipedia.org/wiki/Olympus_(Lycia), en.wikipedia.org/wiki/Mount_Chimaera, en.wikipedia.org/wiki/Yanarta%C5%9F, en.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C4%B1ral%C4%B1, tr.wikipedia.org/wiki/Beyda%C4%9Flar%C4%B1_Sa..., pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4298219, penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Pl..., www.karekod.org/blog/muze-ve-oren-yerleri-fiyatlari/, hurriyetdailynews.com/famous-beaches-closed-a..., www.dailysabah.com/turkiye/night-beach-bans-t..., www.openstreetmap.org/way/244857692, www.openstreetmap.org/way/238778994, www.openstreetmap.org/way/32934734
36.39656, 30.47354 (wikidata:Q1380189)