Typ	geologia, antyk, unesco, ruiny, kapiel, sanktuarium
Czas	pół dnia, a z kąpielą i nekropolią cały dzień
Wstęp	30 EUR za trawertyny, Hierapolis i muzeum (stan na 2026-02, źródło: istanbulclues.com); od 2027-04-01 35 EUR z audioprzewodnikiem, bilet łączony z Laodykeją 45 EUR, ważny 72 h (taryfa Ministerstwa Kultury i Turystyki, źródło: alomaliye.com) [do sprawdzenia przed wyjazdem]; basen Kleopatry płatny osobno, według różnych źródeł ok. 6–14 EUR [do sprawdzenia]; MuseumPass Türkiye, Ege i Akdeniz obejmują Denizli
Trawertyny	ok. 2,7 km długości, 600 m szerokości, 160 m wysokości
Woda	źródło ok. 35 °C, nasycone wapniem i dwutlenkiem węgla [temperatura do sprawdzenia]
Hierapolis	założone na początku II w. p.n.e.; odbudowane po trzęsieniu ziemi w 60 r. n.e.
Nekropolia	ponad 2 km, ok. 1200 grobowców
UNESCO	tak, 1988 (dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze)
Ruch	ponad 2 mln odwiedzających rocznie

Hierapolis, gdzie są gorące wody i Plutonion – jedno i drugie budzi zdumienie.
Woda tak łatwo ścina się i zamienia w kamień,
że ludzie, prowadząc ją kanałami, dostają ogrodzenia z jednego kawałka skały.
Plutonion to otwór pod niewielkim występem wzgórz, które wznoszą się nad miastem,
akurat taki, żeby zmieścił się w nim człowiek, a w głąb sięga daleko.
Przed nim jest czworokątne ogrodzenie, mające w obwodzie mniej więcej pół pletronu,
pełne gęstej, mglistej pary, tak że ledwie widać ziemię.
Każde zwierzę, które wejdzie do środka, od razu ginie:
wprowadzone tam byki padają i wyciąga się je martwe,
a my wpuściliśmy wróble i natychmiast padły bez tchu.
Tylko wykastrowani Galli wchodzą tam bez szkody.

— Strabon, „Geografia” XIII 4, 14 · przekład własny · tekst oryginalny

Ἱερὰ πόλις, ὅπου τὰ θερμὰ ὕδατα καὶ τὸ Πλουτώνιον, ἄμφω παραδοξολογίαν τινὰ ἔχοντα·
τὸ μὲν γὰρ ὕδωρ οὕτω ῥᾳδίως εἰς πῶρον μεταβάλλει πηττόμενον
ὥστ’ ὀχετοὺς ἐπάγοντες φραγμοὺς ἀπεργάζονται μονολίθους,
τὸ δὲ Πλουτώνιον ὑπ’ ὀφρύι μικρᾷ τῆς ὑπερκειμένης ὀρεινῆς
στόμιόν ἐστι σύμμετρον ὅσον ἄνθρωπον δέξασθαι δυνάμενον, βεβάθυνται δ’ ἐπὶ πολύ·
πρόκειται δὲ τούτου δρυφάκτωμα τετράγωνον ὅσον ἡμιπλέθρου τὴν περίμετρον·
τοῦτο δὲ πλῆρές ἐστιν ὁμιχλώδους παχείας ἀχλύος ὥστε μόγις τοὔδαφος καθορᾶν.
τῷ δ’ εἴσω παριόντι ζῴῳ θάνατος παραχρῆμα ἀπαντᾷ·
ταῦροι γοῦν εἰσαχθέντες πίπτουσι καὶ ἐξέλκονται νεκροί,
ἡμεῖς δὲ στρουθία ἐπέμψαμεν καὶ ἔπεσεν εὐθὺς ἐκπνεύσαντα·
οἱ δ’ ἀπόκοποι Γάλλοι παρίασιν ἀπαθεῖς.

Na miejscu

• Trawertyny: ścieżka z dołu, od wsi Pamukkale, na płaskowyż i z powrotem albo krótszy odcinek z góry. Po tarasach chodzi się boso, bo buty niszczą osad. Woda jest ciepła, ale skała bywa szorstka, a pod nalotem glonów śliska. Do części tarasów i mis nie wolno wchodzić [zasady do sprawdzenia na miejscu].
• Hierapolis od północy: nekropolia, Brama Domicjana, ulica główna, potem teatr na zboczu (strome podejście), Plutonion i martyrium św. Filipa na wzgórzu.
• Muzeum archeologiczne w dawnych łaźniach rzymskich (od 1984 r.) z reliefami z teatru i znaleziskami z okolicy.
• Basen Kleopatry: kąpiel między zatopionymi kolumnami, osobny bilet. Woda ciepła, ok. 35–36 °C [do sprawdzenia: źródła podają od 35 do 57 °C]; potrzebny strój kąpielowy.

O miejscu

Pamukkale po turecku znaczy „Bawełniany Zamek”. Ze zbocza nad doliną rzeki Çürüksu, dopływu Meandra, spływa biała ściana długa na ok. 2,7 km i wysoka na ok. 160 m. Tworzą ją tarasy, kaskady i płytkie misy z turkusową wodą. To trawertyn, skała osadzana przez gorące źródła. Woda wypływa z głębi uskoku o temperaturze ok. 35 °C, nasycona dwutlenkiem węgla i rozpuszczonym węglanem wapnia. Na powierzchni gaz ucieka, tak jak z otwartej butelki wody mineralnej, a wapień wytrąca się i osiada cienkimi warstwami na każdej krawędzi. Tak rosną brzegi mis i „skamieniałe wodospady”. Strabon pisał w I w. p.n.e., że tutejsza woda tak szybko zamienia się w kamień, że kanały same obrastają w kamienne płoty. W XX w. omal tego nie zniszczono. Od lat 60. na płaskowyżu stawiano hotele, które zabierały wodę do własnych basenów, a przez tarasy prowadziła droga, po której jeździły samochody i motocykle. Po wpisie na listę UNESCO w 1988 r. hotele rozebrano (ostatnie w 2001 r.), drogę zamknięto, a wodę puszcza się dziś na zmianę na kolejne części zbocza, żeby trawertyn odzyskał biel.

Na płaskowyżu nad tarasami leży Hierapolis, „Święte Miasto”. Założyli je na początku II w. p.n.e. Seleucydzi albo królowie Pergamonu. Tradycja wywodziła nazwę od Hiery, żony Telefosa, mitycznego przodka władców Pergamonu. Miasto żyło z wody: z leczniczych łaźni i z farbiarni. Strabon chwalił wełnę barwioną tu korzeniami roślin tak dobrze, że dorównywała purpurze. Trzęsienie ziemi w 60 r. n.e., za Nerona, zrównało Hierapolis z ziemią. Odbudowano je w stylu rzymskim, na planie siatki ulic. Główną ulicę zamyka od północy Brama Domicjana, trzy łuki z lat 84–86. Postawił ją Sekstus Juliusz Frontyn, prokonsul Azji, który później w Rzymie zarządzał akweduktami i napisał o nich książkę. Teatr na zboczu, zbudowany w II w. i rozbudowany za Septymiusza Sewera, mieścił 12–15 tys. widzów (źródła podają różne liczby). Jego ścianę sceny z reliefami odbudowano w latach 2004–2014. W Hierapolis urodził się ok. 50 r. n.e. jako niewolnik stoik Epiktet.

Za murami ciągnie się na ponad 2 km nekropolia z ok. 1200 grobowcami: tumulusami, domami grobowymi i sarkofagami, największa w południowo-zachodniej Anatolii. Kuracjusze, którzy nie doczekali wyleczenia, zostawali tu na zawsze. Na sarkofagu Marka Aureliusza Ammianosa z III w. wyrzeźbiono tartak napędzany kołem wodnym. To najstarszy znany wizerunek maszyny z korbą i korbowodem. Chrześcijanie łączyli miasto z apostołem Filipem, który według tradycji zginął tu męczeńską śmiercią. W V w. na wzgórzu nad miastem stanęło ośmioboczne martyrium ku jego czci. W 2011 r. włoscy archeolodzy pod kierunkiem Francesca D'Andrii ogłosili, że ok. 40 m dalej znaleźli grób przypisywany Filipowi [identyfikacja niepotwierdzona]. Trzęsienie ziemi w VII w. i najazdy zakończyły świetność miasta. W 1190 r. przeszli tędy krzyżowcy Fryderyka Barbarossy, a w XIV w. ostatni mieszkańcy odeszli. Włoska misja archeologiczna pracuje tu od 1957 r.

Najdziwniejsze miejsce Hierapolis to Plutonion, „brama do Hadesu”. Z groty pod świątynią Apolla wydobywa się dwutlenek węgla, cięższy od powietrza. Kapłani Kybele, eunuchowie zwani Gallami, wprowadzali do groty zwierzęta ofiarne, które padały na oczach widzów, a sami wychodzili cało. Strabon sprawdził to osobiście, wpuszczając do środka wróble. Chrześcijanie zamurowali wejście. W 2013 r. ekipa D'Andrii odnalazła Plutonion, idąc śladem gorącego źródła, a w ruinach znalazła marmurowe posągi Cerbera i węża. W 2018 r. zespół Hardy'ego Pfanza zmierzył stężenie gazu: w grocie dochodziło do 91%. Gaz zbiera się nad ziemią nocą i o świcie, a w ciągu dnia słońce go rozprasza. Kapłani stali wyprostowani, z głową ponad warstwą gazu, i mogli przeżyć tam, gdzie zwierzę z łbem przy ziemi się dusiło. Kilkaset metrów od Plutonionu jest Antyczny Basen, zwany basenem Kleopatry. Kąpie się w nim między kolumnami portyku, który zawalił się do wody w czasie trzęsienia ziemi. Legenda o Kleopatrze nie ma żadnego potwierdzenia.

37.92500, 29.12583 (wikidata:Q7428276)