Pizydia, prowincja Isparta (Turcja) · powrot
Antiocheia (Antiochia Pizydyjska) koło Yalvaç
| Typ | ruiny, antyk, rzymskie, widok, kult |
|---|---|
| Czas | 2–3 godziny: stanowisko (1,5 godziny), muzeum w Yalvaç (30–45 minut); sanktuarium Mena na wzgórzu dodatkowo ok. 1 godziny [dojazd do sprawdzenia] |
| Wstęp | stanowisko Antiocheia 5 EUR, muzeum w Yalvaç bezpłatnie (taryfa Ministerstwa Kultury i Turystyki od 2027-04-01, źródło: alomaliye.com) [do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| Założenie | Seleucydzi, prawdopodobnie Antioch I, osadnicy z Magnezji nad Meandrem |
| Kolonia | Colonia Caesarea Antiochia, osada weteranów za Augusta po 25 r. p.n.e.; jedyna z ośmiu kolonii Pizydii z tytułem Caesarea i prawem italskim |
| Res Gestae | łacińska kopia na bramie sanktuarium cesarskiego; fragmenty od 1914 r. (Ramsay) i ponad 200 kolejnych w 1924 r. (ekspedycja z Michigan) |
| Akwedukt | ok. 11 km od źródła Suçıkan w górach Sultan, ok. 3000 m³ wody na dobę |
| Teatr | ok. 12 tys. widzów, powiększony w latach 311–313 |
| Sanktuarium Mena | na wzgórzu Karakuyu, ok. 3,5 km na południowy wschód od miasta, nieco ponad 1600 m n.p.m. |
| Upadek | 713 r. najazd arabski, po którym miasto już się nie podniosło |
Paroreja ma górski grzbiet, który ciągnie się ze wschodu na zachód,
a po obu jego stronach rozpościera się u stóp wielka równina.
Blisko niego leżą miasta: od północy Filomelion,
a z drugiej strony Antiochia zwana Pizydyjską.
Pierwsze leży całe na równinie, drugie na wzgórzu i ma kolonię Rzymian.
Założyli je Magneci znad Meandra.— Strabon, „Geografia” XII 8, 14 · przekład własny · tekst oryginalny
ἡ μὲν οὖν παρώρεια ὀρεινήν τινα ἔχει ῥάχιν ἀπὸ τῆς ἀνατολῆς ἐκτεινομένην ἐπὶ δύσιν·
ταύτῃ δ᾽ ἑκατέρωθεν ὑποπέπτωκέ τι πεδίον μέγα,
καὶ πόλεις πλησίον αὐτῆς πρὸς ἄρκτον μὲν Φιλομήλιον,
ἐκ θατέρου δὲ μέρους Ἀντιόχεια ἡ πρὸς Πισιδίᾳ καλουμένη,
ἡ μὲν ἐν πεδίῳ κειμένη πᾶσα ἡ δ᾽ ἐπὶ λόφου ἔχουσα ἀποικίαν Ῥωμαίων·
ταύτην δ᾽ ᾤκισαν Μάγνητες οἱ πρὸς Μαιάνδρῳ.
A oni, przeszedłszy z Perge, przybyli do Antiochii w Pizydii,
weszli w dzień szabatu do synagogi i usiedli.
[…]
W następny szabat zebrało się niemal całe miasto, by słuchać słowa Bożego.
[…]
Lecz Żydzi podburzyli pobożne i dostojne niewiasty oraz pierwszych obywateli miasta,
wzniecili prześladowanie przeciw Pawłowi i Barnabie i wyrzucili ich ze swoich granic.
A oni otrząsnęli na nich pył ze swoich stóp i poszli do Ikonium.— św. Łukasz (według tradycji), „Dzieje Apostolskie” 13, 14. 44. 50–51 · przekład własny · tekst oryginalny
αὐτοὶ δὲ διελθόντες ἀπὸ τῆς Πέργης, παρεγένοντο εἰς Ἀντιόχειαν τῆς Πισιδίας,
καὶ εἰσελθόντες εἰς τὴν συναγωγὴν τῇ ἡμέρᾳ τῶν σαββάτων, ἐκάθισαν.
[…]
Τῷ δὲ ἐρχομένῳ σαββάτῳ σχεδὸν πᾶσα ἡ πόλις συνήχθη ἀκοῦσαι τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ.
[…]
οἱ δὲ Ἰουδαῖοι παρώτρυναν τὰς σεβομένας γυναῖκας καὶ τὰς εὐσχήμονας καὶ τοὺς πρώτους τῆς πόλεως,
καὶ ἐπήγειραν διωγμὸν ἐπὶ τὸν Παῦλον καὶ τὸν Βαρνάβαν, καὶ ἐξέβαλον αὐτοὺς ἀπὸ τῶν ὁρίων αὐτῶν.
οἱ δὲ ἐκτιναξάμενοι τὸν κονιορτὸν τῶν ποδῶν αὐτῶν ἐπ’ αὐτούς, ἦλθον εἰς Ἰκόνιον.
Rys historyczny
Antiochia leży na łagodnych wzgórzach tuż za miasteczkiem Yalvaç, na wysokości ok. 1150–1240 m. Z góry widać, dlaczego tu powstała: od wschodu ciągnie się wał gór Sultan, a u ich stóp rozlewa się szeroka równina z polami i sadami. Strabon opisał to miejsce jako górski grzbiet z wielką równiną po obu stronach i miastem na wzgórzu. Antiochię założyli Seleucydzi, najpewniej Antioch I w III w. p.n.e., jako twierdzę na granicy z niespokojną Pizydią. Osadników sprowadzono z Magnezji nad Meandrem. Po pokoju w Apamei w 188 r. p.n.e. Rzymianie uwolnili miasto spod władzy królów, a w I w. p.n.e. przypadło galackiemu królowi Amyntasowi. Gdy Amyntas zginął w 25 r. p.n.e. w górach Taurusu, jego królestwo stało się rzymską prowincją Galacją.
August zrobił z Antiochii kolonię weteranów, Colonia Caesarea Antiochia, jedyną spośród ośmiu kolonii Pizydii z przydomkiem Caesarea i prawem italskim. Miasto miało siedem dzielnic na siedmiu wzgórzach, jak Rzym, a urzędową łaciną posługiwano się tu do końca III w. W najwyższym punkcie stanęło sanktuarium cesarskie. Świątynia Augusta stała na podium przed dwupiętrowym półkolistym portykiem, którego tylną ścianę wykuto w skale. Wchodziło się przez potrójną bramę z ok. 2 r. p.n.e., zbudowaną jak łuk triumfalny, z rzeźbami zwycięstw na lądzie i morzu. Bramę zdobił łaciński tekst Res Gestae, w którym August sam wylicza swoje czyny, a wśród nich kolonie żołnierzy założone m.in. „w Pizydii”. Zachowały się trzy kopie tego napisu, wszystkie w dawnej Galacji: w Ankarze, tu i w Apollonii. Pierwsze okruchy znalazł w 1914 r. William Ramsay, a w 1924 r. ekspedycja Uniwersytetu Michigan pod kierunkiem Davida Robinsona wydobyła ponad dwieście kolejnych. Część złożonych fragmentów można zobaczyć w muzeum w Yalvaç.
Ok. połowy I w. przybyli tu z Perge Paweł z Tarsu i Barnaba. Dzieje Apostolskie opisują kazanie Pawła w synagodze. W następny szabat słuchało go prawie całe miasto, a potem miejscowi Żydzi i notable wygnali obu apostołów. Paweł wracał tu jednak w następnych podróżach. Wielką bazylikę, ok. 70 na 27 m, uważa się za kościół św. Pawła: napis przy ołtarzu z VI w. wymienia jego imię. Antiochia była stolicą prowincji Pizydii i siedzibą metropolity. Od VI w. traciła znaczenie, a po arabskim najeździe w 713 r. już się nie podniosła. Turcy osiedli obok i nazwali swoje miasto Yalvaç. Według miejscowej tradycji słowo znaczy „prorok” i odnosi się do Pawła [do sprawdzenia].
Dziś po mieście chodzi się wśród fundamentów, z rzadka tylko wyższych murów. Od zachodniej bramy z czasów wizyty Hadriana w 129 r. prowadzi brukowana ulica, dalej są łaźnie, teatr na ok. 12 tys. widzów z tunelem pod widownią i nimfeum. Za miastem stoją łuki akweduktu, który ok. 11 km od źródła Suçıkan w górach Sultan doprowadzał ok. 3000 m³ wody dziennie. Ok. 3,5 km na południowy wschód, na wapiennym wzgórzu Karakuyu, nieco ponad 1600 m, leżało sanktuarium Mena Askaenosa. Ten frygijski bóg księżyca, przedstawiany z rogami półksiężyca za ramionami, był dawniej panem tych ziem, a Strabon wspomina jego bogate kapłaństwo. Ze świątyni zostało podium, a wokół odnaleziono liczne stele wotywne, część jest w muzeum w Yalvaç. Ze wzgórza widać całą dawną posiadłość miasta.
Na miejscu
- Sanktuarium cesarskie na szczycie: podium świątyni Augusta, półkole wykute w skale i widok na Yalvaç, równinę i góry Sultan.
- Ulica od zachodniej bramy, teatr, łaźnie i fundamenty bazyliki św. Pawła.
- Łuki akweduktu z górami Sultan w tle.
- Muzeum w Yalvaç: fragmenty Res Gestae, stele wotywne z sanktuarium Mena i sala etnograficzna z rzeźbionymi drewnianymi sufitami i drzwiami.
Praktycznie
- Dojazd: stanowisko leży ok. 1 km na północny wschód od centrum Yalvaç, dojazd asfaltem z parkingiem przy wejściu [parking dla motocykla do sprawdzenia]. Skąd najlepiej podjechać do łuków akweduktu, [do sprawdzenia]. Do sanktuarium Mena prowadzi droga na wzgórze Karakuyu [nawierzchnia i to, czy jest dostępne dla zwiedzających, do sprawdzenia].
- Muzeum w Yalvaç według Wikipedii czynne codziennie oprócz poniedziałków, 8:30–17:30 [do sprawdzenia przed wyjazdem]. Godziny stanowiska [do sprawdzenia].
- Na stanowisku prawie nie ma cienia. W lipcu na wysokości ok. 1200 m słońce pali w południe, więc lepiej przyjechać rano albo późnym popołudniem i mieć wodę.
- Paliwo, lokanty i noclegi w Yalvaç.
Źródła (9)
en.wikipedia.org/wiki/Antioch_of_Pisidia, en.wikipedia.org/wiki/Res_Gestae_Divi_Augusti, www.thelatinlibrary.com/augustus/resgestae.html, exhibitions.kelsey.lsa.umich.edu/antioch/A1/g..., exhibitions.kelsey.lsa.umich.edu/antioch/A2/g..., pleiades.stoa.org/places/609462, en.wikipedia.org/wiki/Men_(deity), penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/St..., www.alomaliye.com/wp-content/uploads/2026/09/...
38.30611, 31.18917 (wikidata:Q579468)