Półwysep Gallipoli, prowincja Çanakkale (Turcja) · powrot
Półwysep Gallipoli (Gelibolu Yarımadası): Kabatepe, Anzac Cove i Conkbayırı
| Typ | historia, wybrzeze, widok, cmentarz, muzeum, droga motocyklowa |
|---|---|
| Czas | pół dnia: Kabatepe, Anzac Cove i North Beach, Lone Pine, Conkbayırı (ok. 3–4 godziny z postojami); z centrum pamięci w Kabatepe dodatkowo 1–1,5 godziny |
| Wstęp | cmentarze, pomniki i punkty widokowe w terenie bezpłatnie; Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi w Kabatepe biletowane, cena dla cudzoziemców [do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| Kampania | 19 lutego 1915 – 9 stycznia 1916; atak floty 18 marca 1915, desanty 25 kwietnia 1915 |
| Straty | po każdej stronie ok. 250 tys. zabitych, rannych i chorych; poległo łącznie ponad 100 tys. żołnierzy |
| Conkbayırı (Chunuk Bair) | ok. 260 m n.p.m. [do sprawdzenia]; 8 sierpnia 1915 zdobyty przez Nowozelandczyków, 10 sierpnia odbity przez wojska Mustafy Kemala |
| Obszar chroniony | park narodowy historyczny od 1973 r., od 2014 r. Obszar Historyczny Gelibolu, ok. 33 500 ha |
| Anzac Cove | nazwę „Anzak Koyu” uznał rząd Turcji 25 kwietnia 1985 r. |
| Wydarzenia | 18 marca – rocznica zwycięstwa morskiego (Çanakkale Deniz Zaferi); 25 kwietnia – Anzac Day z nabożeństwem o świcie |
Rys historyczny
Gallipoli to długi, wąski półwysep między Morzem Egejskim a Dardanelami. Od Eceabatu jest stąd tylko kilka kilometrów od brzegu do brzegu. Krajobraz jest piękny i spokojny: sosnowe lasy, gaje oliwne i pola na łagodnych wzgórzach, a od zachodu strome, piaszczyste i gliniaste urwiska nad turkusowym morzem, pocięte wąwozami. Nad zatoką Anzac Cove sterczy żółta skalna iglica, którą żołnierze nazwali Sfinksem. Z grzbietów widać Dardanele z Kilitbahirem i Çanakkale, a na zachodzie wyspy Gökçeada i Bozcaada. Ten urok jest jednak pozorny. Wąwozy, grzbiety i plaże miały w 1915 r. nazwy z map sztabowych, a na każdym zboczu leżą cmentarze. Od 1973 r. półwysep był parkiem narodowym historycznym, a od 2014 r. jest Obszarem Historycznym Gelibolu (ok. 33 500 ha) z kilkudziesięcioma cmentarzami i pomnikami obu stron.
Wojna przyszła tu od morza. Wiosną 1915 r. Brytyjczycy i Francuzi chcieli przebić się flotą przez Dardanele do Stambułu i wyrwać Imperium Osmańskie z wojny. W nocy z 7 na 8 marca mały stawiacz min Nusret postawił w zatoce Erenköy rząd min, których nikt nie wykrył. 18 marca wpadły na nie pancerniki: francuski Bouvet zatonął w ciągu kilku minut z większością załogi, brytyjskie Irresistible i Ocean poszły na dno, a flota zawróciła. W Turcji 18 marca to dzień pamięci poległych i rocznica „zwycięstwa morskiego pod Çanakkale”, z uroczystościami przy pomniku Şehitler Abidesi na południowym krańcu półwyspu. 25 kwietnia 1915 r. alianci wylądowali na lądzie: Brytyjczycy na przylądku Helles, a korpus australijsko-nowozelandzki ANZAC, zniesiony przez prąd albo błąd nawigacji, ok. 2 km za daleko na północ, pod Arıburnu, w zatoce zwanej odtąd Anzac Cove. Z plaży żołnierze wspinali się prosto w strome wąwozy. Na grzbiety pierwszy dotarł turecki 57. pułk piechoty, który podpułkownik Mustafa Kemal, dowódca 19. dywizji, rzucił do kontrataku. Przypisuje mu się rozkaz: „Nie rozkazuję wam atakować, rozkazuję wam umrzeć”. Pułk stracił tego dnia mniej więcej połowę ludzi. Popularna opowieść, że zginął cały, jest przesadą.
Najcięższe walki toczyły się w sierpniu. Australijczycy zaatakowali okopy na Lone Pine (Kanlısırt), a nowozelandzki batalion z Wellington pod dowództwem ppłk. Williama Malone'a zdobył 8 sierpnia szczyt Conkbayırı (Chunuk Bair). Z 760 ludzi, którzy doszli na górę, 711 zginęło albo zostało rannych. Malone zginął od pocisku z własnej artylerii albo okrętu. 10 sierpnia Mustafa Kemal odbił szczyt, a według jego relacji od odłamka uratował go zegarek w kieszeni. W grudniu 1915 r. i na początku stycznia 1916 r. alianci ewakuowali się, prawie bez strat. Po każdej stronie było ok. 250 tys. zabitych, rannych i chorych. Dla Turcji to bitwa założycielska, w której zaczęła się droga Mustafy Kemala, późniejszego Atatürka, do władzy. Dla Australii i Nowej Zelandii to moment narodzin poczucia narodowej odrębności.
Nad Anzac Cove stoi turecki pomnik z tekstem, który przypisuje się Atatürkowi. Słowa o „Johnnych i Mehmetach”, którzy leżą obok siebie w tej samej ziemi, miał w jego imieniu odczytać minister Şükrü Kaya w 1934 r. Tekst ten wzrusza, ale jego pochodzenie jest wątpliwe. Nie zachował się żaden zapis z 1934 r. Najwcześniejszym źródłem jest wywiad z samym Kayą z 1953 r., a turecki badacz Cengiz Özakıncı uważa, że angielskie zdanie o „Johnnych i Mehmetach” dopisano dopiero w latach 70. Podobnie jest z pomnikiem Mehmetçiğe Derin Saygı (1997): turecki żołnierz niesie na rękach rannego oficera wroga, ale nie ma dokumentu, który potwierdzałby to wydarzenie. Pewne jest za to, że 25 kwietnia 1985 r. rząd Turcji uznał nazwę Anzak Koyu, a Australia postawiła w Canberze pomnik Atatürka. Co roku 25 kwietnia, w Anzac Day, przy North Beach odbywa się nabożeństwo o świcie, potem uroczystości na Lone Pine i na Conkbayırı. Przyjeżdżają tysiące Australijczyków i Nowozelandczyków, a wstęp wymaga wcześniejszej rejestracji [zasady do sprawdzenia].
Na miejscu
- Kabatepe: centrum pamięci Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi (otwarte w 2012 r., multimedialne sale o kampanii) i muzeum przy drodze. Z przystani Kabatepe płyną promy na Gökçeadę.
- Anzac Cove i North Beach: plaża pod urwiskami, Sfinks, cmentarze Ari Burnu i Canterbury, miejsce uroczystości Anzac Day.
- Lone Pine i 57. Alay Şehitliği (cmentarz 57. pułku) przy drodze na grzbiet. Okopy obu stron w niektórych miejscach dzieli kilka metrów.
- Conkbayırı: nowozelandzki pomnik z 1925 r., posąg Mustafy Kemala, miejsce trafienia zegarka i widok na obie strony półwyspu.
Praktycznie
- Prom Çanakkale – Eceabat: ok. 25 minut, w sezonie kilkadziesiąt kursów na dobę, motocykl ok. 185 TL (stan na 2026-07, źródło: feribotseferleri.com.tr) [do sprawdzenia przed wyjazdem]. Z promu widać twierdzę Kilitbahir, a dalej na północnym wschodzie most 1915 Çanakkale [widoczność do sprawdzenia]. Most (z Lapseki na stronę europejską) to alternatywa przy kolejce do promu, ale omija pole bitwy; motocykl ok. 295 TL (stan na 2026-07, to samo źródło) [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Objazd w drodze na północ: Eceabat → Kabatepe (ok. 12 km) → Anzac Cove (ok. 5 km) → Lone Pine i Conkbayırı (ok. 10 km) → w dół do D550 i dalej na Keşan. To ok. 149 km zamiast ok. 110 km prosto D550, czyli ok. 40 km i 1 godzina jazdy więcej, plus postoje. Cała trasa jest asfaltowa (szacunek). Z przylądkiem Helles i pomnikiem Şehitler Abidesi wychodzi ok. 190 km, ok. 80 km więcej.
- Drogi na półwyspie są wąskie i kręte, a 18 marca i 25 kwietnia mogą być zamknięte dla ruchu [do sprawdzenia]. W czerwcu i lipcu jest spokojnie, poza autokarami wycieczek z Turcji w weekendy. Parkingi przy głównych pomnikach.
- Na cmentarzach obowiązuje spokój i stosowny strój. Nie zabiera się niczego z pola bitwy, a biwakowanie jest dozwolone tylko w wyznaczonych miejscach [do sprawdzenia].
- Paliwo w Eceabacie i Gelibolu, na samym półwyspie stacji brak [do sprawdzenia]. W lipcu upał i mało cienia na grzbietach. Z wodą i rano.
Źródła (15)
en.wikipedia.org/wiki/Gallipoli_campaign, en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Chunuk_Bair, canakkaletarihialan.gov.tr/en/canakkale-battl..., en.wikipedia.org/wiki/57th_Infantry_Regiment_Memorial, en.wikipedia.org/wiki/Respect_to_Mehmet%C3%A7..., canakkaletarihialan.gov.tr/en/corporate/establishment, canakkaletarihialan.gov.tr/en/visit/other-poi..., canakkaletarihialan.gov.tr/en/visit/martyrs-a..., anzacportal.dva.gov.au/node/266, www.dva.gov.au/recognition-and-commemoration/..., www.newsroom.co.nz/immortal-wartime-words-a-fiction, interactive.guim.co.uk/embed/aus/2015/apr/ataturk, www.haberturk.com/o-saat-nerede-2214802, dergipark.org.tr/download/article-file/514446, www.feribotseferleri.com.tr/seferler/canakkal...
40.20760, 26.28240 (wikidata:Q6343944)