Piotryseusztrasy i przewodniki motocykloweSzukaj

← Anatolia: Kapadocja, Taurus i Ararat

6

Górna Mezopotamia, prowincja Şanlıurfa (Turcja) · mezopotamia · opcja

Göbekli Tepe (Göbeklitepe)

Göbekli Tepe (Göbeklitepe)
Fot. Teomancimit, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Typprehistoria, unesco, ruiny, muzeum
Czas2–3 h z centrum dla zwiedzających i kładkami nad wykopaliskami; z Muzeum Şanlıurfy pół dnia; Karahan Tepe to kolejne 2–3 h z dojazdem
Wstępbilet wspólny Göbeklitepe i Karahantepe („Taş Tepeler”) 22 EUR, z centrum rekonstrukcji przy wejściu (Göbeklitepe Canlandırma Merkezi) 23 EUR, samo centrum 5 EUR; Muzeum Şanlıurfy z Muzeum Mozaik Haleplibahçe 11 EUR; cudzoziemcy mają audioprzewodnik w cenie, MüzeKart ważna (taryfa Ministerstwa Kultury i Turystyki od 2027-04-01, źródło: alomaliye.com) [do sprawdzenia przed wyjazdem]
Wiekok. 9500–8000 p.n.e.: neolit przedceramiczny A (ok. 9500–8700) i wczesny B (ok. 8700–8200), według datowań Niemieckiego Instytutu Archeologicznego
Wzgórzesztuczny kopiec (tell) ok. 15 m wysokości i ok. 8 ha, ok. 760 m n.p.m., na grzbiecie nad równiną Harranu
Odkryciesurvey uniwersytetów w Stambule i Chicago w 1963 r.; Klaus Schmidt rozpoznał znaczenie miejsca w październiku 1994 r., wykopaliska od 1995 r.
Filaryw kształcie litery T; centralna para w obudowie D ok. 5,5 m; badania geofizyczne wskazują kilkanaście dalszych obudów i blisko 200 filarów
UNESCOod 1 lipca 2018 r. (sesja w Manamie), kryteria i, ii, iv
Zbadanook. 10% stanowiska (stan na 2021 r.)
Zwiedzającyok. 4,4 mln w ośmiu latach od wpisu na listę UNESCO (do połowy 2026 r.)

Rys historyczny

Na łagodnym grzbiecie nad równiną Harranu, kilkanaście kilometrów od Şanlıurfy, leży niepozorne wzgórze, które miejscowi nazywali Göbekli Tepe, „wzgórzem z brzuchem”. To nie naturalny pagórek, tylko kopiec usypany przez ludzi: ok. 15 m wysokości i ok. 8 ha powierzchni. W jego wnętrzu archeolodzy odsłonili okrągłe i owalne obudowy z kamiennych murów, w które wstawiono wielkie filary w kształcie litery T. Najstarsze powstały ok. 9500 p.n.e., ok. 7000 lat przed piramidami w Gizie, zanim ktokolwiek w tej części świata lepił garnki, hodował owce czy uprawiał udomowione zboże. Zbudowali je ludzie, którzy żyli z polowań i zbieractwa. Obudowy mają od ok. 10 do 30 m średnicy. W każdej dwa wyższe filary stoją pośrodku, a niższe wzdłuż muru. Centralna para w obudowie D sięga ok. 5,5 m. Badania geofizyczne pokazują pod ziemią kilkanaście kolejnych obudów, a odkopano dotąd zaledwie ok. jedną dziesiątą wzgórza.

Filary to nie tylko słupy. Na bokach centralnych filarów obudowy D wykuto ręce, które schodzą wzdłuż „ciała” i stykają się dłońmi nad brzuchem, pas z klamrą i zwisającą z niego przepaskę z lisiej skóry. Belka litery T jest więc głową, a cały filar stylizowaną postacią, może przodkiem albo istotą nadprzyrodzoną. Na innych filarach są zwierzęta: lisy, dziki, węże, tury, gazele, osły, żurawie, skorpiony i pająki, a najczęściej sępy. Nie ma prawie jeleni, choć były częstą zdobyczą, więc rzeźbiarze nie przedstawiali po prostu tego, co jedli. Najsłynniejszy jest filar 43, zwany „Kamieniem sępa”: sęp z kulą przy skrzydle, pod nim skorpion, a w rogu bezgłowa postać ludzka. Izraelscy badacze Gil Haklay i Avi Gopher wyliczyli w 2020 r., że środki obudów B, C i D tworzą niemal równoboczny trójkąt o boku ok. 19 m. Ich zdaniem trzy budowle zaplanowano razem, może za pomocą sznurów.

Wzgórze odnotowali już w 1963 r. badacze z uniwersytetów w Stambule i Chicago, ale wierzchołki filarów, które wystawały z pola, wzięli za nagrobki ze średniowiecznego cmentarza. W październiku 1994 r. przyjechał tu Klaus Schmidt z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI). Wcześniej kopał w Nevalı Çori, neolitycznej wsi z podobnymi filarami, zalanej potem przez zbiornik zapory Atatürka, więc od razu rozpoznał, co widzi. Od 1995 r. kierował wykopaliskami razem z Muzeum Şanlıurfy aż do swojej śmierci w 2014 r. Uznał Göbekli Tepe za górskie sanktuarium, do którego zbierały się grupy łowców z całej okolicy, i wysunął śmiałą tezę, że wspólna budowa świątyń mogła popchnąć ludzi ku rolnictwu, a nie odwrotnie. Jego książka nosiła tytuł „Oni zbudowali pierwsze świątynie” (2006), a hasło „najstarsza świątynia świata” przejęły media i turystyczna promocja regionu. W 2018 r. Göbekli Tepe trafiło na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Następcy Schmidta wiele z tego obrazu zrewidowali. W 2020 r. Lee Clare z DAI napisał wprost, że wizerunek „pierwszych świątyń” stworzyli sami archeolodzy, a nowe wykopy go podważają. Na stoku znaleziono okrągłe i prostokątne domy z paleniskami, warsztaty paciorków, ponad 7000 kamieni żarnowych do mielenia zboża (czy dzikiego, czy już uprawianego, nie wiadomo), wykute w skale kanały i zbiorniki na deszczówkę oraz pochówki pod podłogami. Göbekli Tepe było więc także osadą, w której ktoś mieszkał na stałe. Wielkie obudowy pozostają niezwykłe, ale używano ich dłużej, niż sądzono, nawet ponad pięćset lat, z przebudowami. Zmieniło się też wyjaśnienie, dlaczego są zasypane. Schmidt uważał, że ludzie celowo, w obrzędzie, pogrzebali je po zakończeniu użytkowania. Według nowszych prac (Clare 2020 i 2024, Gresky i Clare 2026) obudowy w niższej części wzgórza zalewały raczej osuwiska gruzu z wyżej położonej osady, w kilku epizodach. Autorzy nie wykluczają jednak innych obrzędów. W gruzie są fragmenty ludzkich czaszek z wyciętymi bruzdami, ślad jakiegoś kultu czaszek, którego daty nie udało się jeszcze ustalić. Rzeczowy obraz brzmi więc tak: wyjątkowe budowle wspólnoty łowców i zbieraczy, która zarazem tu mieszkała, a nie samotna świątynia na pustym wzgórzu.

Göbekli Tepe nie jest jedynym takim miejscem. W okolicy Şanlıurfy rozpoznano kilkanaście podobnych wzgórz z filarami w kształcie T, objętych wspólnym programem badań „Taş Tepeler” („Kamienne Wzgórza”). Kieruje nim Necmi Karul z Uniwersytetu Stambulskiego, który prowadzi dziś także wykopaliska w Göbekli Tepe. Najbardziej znane jest Karahan Tepe w górach Tektek, ok. 55 km drogą na wschód od miasta, odkryte w 1997 r. i kopane od 2019 r. Ma salę wykutą w skale, w której z wnętrza ściany wystaje kamienna ludzka głowa, a wokół stoi jedenaście filarów w kształcie fallusów. Najstarsze budowle mogą tam być nawet o kilka stuleci starsze niż w Göbekli Tepe. W samej Şanlıurfie, w Muzeum Archeologicznym i Mozaik, stoi „Człowiek z Urfy” (Urfa Adamı): posąg mężczyzny ok. 1,9 m wysokości, z oczami z czarnego obsydianu, znaleziony w 1993 r. przy pracach budowlanych koło sadzawki Balıklıgöl. Pochodzi z tych samych czasów, co obudowy Göbekli Tepe, i uchodzi za najstarszy znany naturalistyczny posąg człowieka naturalnej wielkości.

Na miejscu

Do skosztowania

danie główne

danie główne

Urfa ciğer kebabı (kebab z jagnięcej wątróbki po urfańsku)

Świeża jagnięca wątróbka pokrojona w kawałki wielkości orzecha laskowego, z tłuszczem z ogona tych samych jagniąt, pieczona na szpadach nad węglem drzewnym i przyprawiana isotem, papryką z Urfy, i solą. W Şanlıurfie jada się go od śniadania do kolacji; oznaczenie geograficzne od 2018 r.

Gdzie: kebabçılar w Şanlıurfie; podawany z lawaszem, pieczoną papryką, cebulą, pietruszką, miętą i cytryną

Praktycznie

  • Bezpieczeństwo: polskie MSZ (Odyseusz, stan na 2026-10-31) ma dla Turcji poziom 3, „unikaj podróży” (od 2026-10-21), m.in. dla prowincji Şanlıurfa z wyjątkiem samego miasta. Göbekli Tepe i Karahan Tepe leżą poza miastem, więc w strefie ostrzeżenia. Przed wyjazdem trzeba sprawdzić aktualne ostrzeżenia MSZ i dopiero na ich podstawie zdecydować, czy tu jechać. Polisa podróżna może nie obejmować obszarów, do których MSZ odradza podróże [sprawdzić w polisie].
  • Dojazd (przebieg według OpenStreetMap): z D400 Şanlıurfa – Mardin ok. 9 km na wschód od centrum miasta skręt na północ, potem ok. 11 km lokalnym asfaltem, ostatnie ok. 3 km drogą Göbeklitepe Yolu, do centrum dla zwiedzających. Z centrum miasta ok. 20 km, w linii prostej ok. 13 km na północny wschód. Z trasy dnia Halfeti – Midyat to objazd ok. 40–45 km tam i z powrotem plus 2–3 h zwiedzania. Dojazdówka jest w 2026 r. poszerzana do dwóch jezdni (stan na 2026-08).
  • Karahan Tepe: z D400 ok. 30 km na wschód od Şanlıurfy, potem ok. 25 km lokalnymi drogami na południe (przebieg według OpenStreetMap). Stanowisko miało zostać otwarte dla zwiedzających w 2025 r. [do sprawdzenia przed wyjazdem].
  • Godziny: codziennie, zimą 08:30–17:30, kasa do 17:00 (stan na 2026-11, źródło: muze.gov.tr); latem dłużej [godziny letnie do sprawdzenia].
  • Parking przy centrum dla zwiedzających; czy jest osobne miejsce dla motocykli i czy na 1 km do wykopalisk jeździ bus, trzeba sprawdzić na miejscu [do sprawdzenia]. Zadaszenie daje cień tylko nad wykopem. W lipcu, przy upale na równinie, lepiej być przy otwarciu.
  • W weekendy i w szczycie sezonu przyjeżdżają tu tłumy i wycieczki autokarowe: w 2026 r. spodziewano się prawie miliona zwiedzających.
Źródła (22)

doi.org/10.34780/efb.v0i2.1012, doi.org/10.1017/S0959774319000660, doi.org/10.1371/journal.pone.0358979, doi.org/10.4312/dp.51.16, doi.org/10.1126/sciadv.1700564, doi.org/10.1371/journal.pone.0215214, doi.org/10.1086/661207, en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6bekli_Tepe, pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6bekli_Tepe, en.wikipedia.org/wiki/Karahan_Tepe, en.wikipedia.org/wiki/Urfa_Man, en.wikipedia.org/wiki/Neval%C4%B1_%C3%87ori, www.livescience.com/human-head-carving-pillar..., www.wikidata.org/wiki/Q214944, muze.gov.tr/muze-detay?sectionId=SGT01&distId=SGT, www.alomaliye.com/wp-content/uploads/2026/09/..., www.dailysabah.com/life/gobeklitepe-draws-44m..., www.cnnturk.com/turkiye/gobeklitepede-yeni-ka..., www.gazetebirlik.com/kultur-sanat/tarihin-sif..., www.hurriyetdailynews.com/karahantepe-to-welc..., www.openstreetmap.org/way/124331302, ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/323.pdf

37.22397, 38.92204 (osm:way/124331302)

Pokaż na mapie OpenStreetMap · Plik punktu w repozytorium