Troada, prowincja Çanakkale (Turcja) · powrot
Troja (Truva, Troia) na wzgórzu Hisarlık
| Typ | antyk, unesco, mitologia, ruiny, widok, muzeum |
|---|---|
| Czas | 3–4 godziny: rano stanowisko (ok. 1,5–2 godziny), w upał muzeum (1–1,5 godziny) |
| Wstęp | wspólny bilet do Muzeum Troi i na stanowisko 30 EUR, z audioprzewodnikiem dla cudzoziemców (taryfa Ministerstwa Kultury i Turystyki od 2027-04-01, źródło: alomaliye.com) [do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| Hisarlık | wzgórze ok. 200 × 150 m, w 1868 r. ok. 31 m nad równiną i ok. 38 m n.p.m. |
| Warstwy | Troja 0 – IX, ok. 3600 p.n.e. – ok. 500 n.e.; z czasami homeryckimi wiąże się Troję VI (do ok. 1300 p.n.e.) i VIIa (do ok. 1180 p.n.e.) |
| Wilusa | w tekstach hetyckich (od ok. 1400 p.n.e.) królestwo Wilusa, z królem Alaksandu |
| Wykopaliska | Frank Calvert 1865; Heinrich Schliemann 1870–1890; Wilhelm Dörpfeld 1893–1894; Carl Blegen 1932–1938; Manfred Korfmann 1988–2005 |
| UNESCO | lista światowego dziedzictwa od 1998 r.; park narodowy historyczny od 1996 r. |
| Muzeum Troi | otwarte 10 października 2018 r., ok. 800 m na wschód od stanowiska; ok. 2000 eksponatów z ok. 40 000 |
Już wreście omiiaią wdzięczne okolice,
Gdzie tryskaią Skamandru dwoiste krynice,
Jedna płynie ukropem, gęste bucha pary,
Jakby wrzącemi była tuczona pożary;
Druga, w gorącém lecie, czyste sączy wody,
A tak zimne, iak śniegi, lub stopniałe lody.
Tam były wodne łoża, ozdobione głazem,
Gdzie nadobne Troianki z córy swemi razem,
W czasach pokoiu, drogie wybielały sprzęty,
Nim do tych brzegów Greckie przybiły okręty.
Tędy przebiegli, żaden z nich kroków nie szczędził,
Mężny ten, co uciekał, mężnieyszy, co pędził.— Homer, „Iliada” XXII 147–158 · przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski (1804)
Rys historyczny
Troja nie robi wrażenia wysokością. Wzgórze Hisarlık to niski garb na skraju płaskowyżu, ok. 30 m nad równiną, a ruiny to plątanina murów z różnych epok, przez które prowadzą drewniane kładki. Siła tego miejsca jest w widoku i w tym, co się o nim wie. Z murów patrzy się na zachód i północ, na płaską równinę Karamenderes, homeryckiego Skamandra. Za polami ciągnie się niski grzbiet nad Morzem Egejskim z kurhanami, które od starożytności uważano za groby herosów, a na północy błyszczą Dardanele ze statkami idącymi do Stambułu. Kiedy powstawało pierwsze miasto, morze podchodziło prawie pod wzgórze. Rzeki Skamander i Simois zamuliły zatokę i dziś Troja leży kilka kilometrów od brzegu. Geolog John Kraft i jego zespół wyliczyli z odwiertów, że w czasach wojny trojańskiej woda była ok. kilometra od miasta, choć inni badacze datują postęp brzegu inaczej. Na południowym wschodzie, za pagórkami, w pogodny dzień widać masyw Kaz Dağı, homerycką Idę, skąd bogowie patrzyli na bitwę [widoczność do sprawdzenia].
Pod wzgórzem leży dziesięć miast, jedno na drugim, od ok. 3600 p.n.e. do ok. 500 n.e. Najstarsze osady założono na brzegu płytkiej laguny przy wejściu do cieśniny, która przez cały czas dawała miastu bogactwo. Do czasów, które opisuje Iliada, pasuje Troja VI, potężna twierdza z murami z obrobionego wapienia, i jej następczyni VIIa, zniszczona ok. 1180 p.n.e. Hetyckie archiwa z Hattusy wspominają w tym czasie królestwo Wilusa, zachodniego sąsiada i wasala Hetytów. Jeden z jego królów nosił imię Alaksandu, które brzmi prawie jak Aleksandros, drugie imię Parysa. Pewnego dowodu, że Grecy zdobyli to miasto, nie ma do dziś. Legenda żyła jednak dalej. W 480 p.n.e. perski król Kserkses, idąc na Grecję, złożył tu Atenie Ilijskiej ofiarę z tysiąca wołów, a w 334 p.n.e. Aleksander Macedoński złożył ofiarę na grobie Achillesa. Grecki i rzymski Ilion przetrwał do trzęsień ziemi ok. 500 n.e.
Wzgórze jako pierwszy rozpoznał Brytyjczyk Frank Calvert, który miał tu ziemię i kopał w 1865 r. Sławę zdobył jednak niemiecki kupiec Heinrich Schliemann, któremu Calvert wskazał to miejsce. Od 1870 r. Schliemann przekopał wzgórze wielkim rowem z północy na południe, niszcząc po drodze warstwy, których szukał. Rów widać do dziś. W 1873 r. znalazł złote naczynia, diademy i tysiące drobnych ozdób i nazwał je „skarbem Priama”. Wywiózł je z Imperium Osmańskiego, a żona Zofia pozowała do zdjęcia w diademie. Skarb okazał się o ponad tysiąc lat starszy od Priama, bo pochodzi z Troi II, z drugiej połowy III tysiąclecia p.n.e. Część za zgodę na dalsze wykopaliska oddano władzom osmańskim, ta jest dziś w Stambule. Resztę Schliemann przekazał w 1881 r. muzeom w Berlinie. W 1945 r. Armia Czerwona wywiozła ją do Moskwy, gdzie przez prawie pół wieku władze zaprzeczały, że ją mają. Dziś leży w Muzeum Puszkina. Po Schliemannie kopali tu Wilhelm Dörpfeld, Amerykanin Carl Blegen, który wyróżnił 46 poziomów, i Manfred Korfmann z Tybingi (1988–2005). Korfmann odkrył dolne miasto pod twierdzą, które powiększyło Troję VI do ok. 20 ha. Zbadał też sztuczny kanał ze źródłem, wykuty w skale już w III tysiącleciu p.n.e. i używany jeszcze za Rzymian. Część badaczy łączy go z bóstwem „podziemnej drogi wodnej” Wilusy z hetyckiego traktatu z Alaksandu [interpretacja sporna].
Nowe Muzeum Troi stoi ok. 800 m od stanowiska, w wiosce Tevfikiye. Otwarto je 10 października 2018 r. w „Roku Troi”. Projekt pracowni Yalın Mimarlık to sześcian obłożony rdzawą stalą, a jego wysokość odpowiada głębokości wykopalisk na wzgórzu. Z górnego piętra ma być widok na stanowisko i równinę [do sprawdzenia]. W środku są m.in. sarkofag Polikseny z ok. 500 p.n.e. z płaskorzeźbą ofiary z córki Priama na grobie Achillesa i 24 złote ozdoby z epoki Troi II, które Muzeum Penn w Filadelfii kupiło w 1966 r. i oddało Turcji w 2012 r. Przy wejściu na stanowisko stoi drewniany koń, którego w 1975 r. wykonał İzzet Senemoğlu. Drugi, filmowy, z „Troi” Wolfganga Petersena (2004), stoi na nabrzeżu w Çanakkale.
Na miejscu
- Mury Troi VI z bastionem północno-wschodnim i pochyłą rampą, potem rów Schliemanna z tablicami warstw.
- Widok z północnej krawędzi wzgórza na równinę Skamandra, Dardanele i kurhany nad morzem.
- Muzeum Troi: sarkofag Polikseny, złoto z epoki Troi II i widok z górnego piętra [do sprawdzenia].
- Wieczorem w Çanakkale: koń z filmu na nabrzeżu i widok na cieśninę.
Praktycznie
- Dojazd: ok. 30 km na południe od Çanakkale, zjazd z D550 do Tevfikiye, asfalt. Z Çan przez Troję do Çanakkale ok. 124 km zamiast ok. 71 km prostą drogą D210, czyli ok. 50 km więcej. Parking przy stanowisku i przy muzeum [parking dla motocykli do sprawdzenia].
- Godziny otwarcia stanowiska i muzeum [do sprawdzenia przed wyjazdem]. Bilet łączony obejmuje oba miejsca. Kurtkę i kask zostawić w szafce w muzeum [do sprawdzenia].
- Na wzgórzu prawie nie ma cienia, a w lipcu jest tu ponad 30°C. Stanowisko lepiej zwiedzać zaraz po otwarciu, a muzeum w południe. Woda w kasie [do sprawdzenia].
- Paliwo i noclegi w Çanakkale, mniejsze stacje przy D550 koło Tevfikiye i w Ezine.
Źródła (10)
en.wikipedia.org/wiki/Troy, en.wikipedia.org/wiki/Troy_Museum, en.wikipedia.org/wiki/Priam%27s_Treasure, whc.unesco.org/en/list/849/, troya2018.com/en/troy-ruins.php, www.upi.com/Odd_News/2003/04/24/Feature-The-l..., spektrum.de/magazin/homers-troia/826593, www.theoi.com/Text/ApollodorusE.html, pl.wikisource.org/wiki/Iliada_(Dmochowski)/Xi..., www.alomaliye.com/wp-content/uploads/2026/09/...
39.95750, 26.23889 (wikidata:Q22647)